عوامل موثر بر طول عمر مفید گاو شیری
روشهای مدیریتی که در کل باعث سلامت گوساله می شوند: ۱) واکسینه کردن گاو علیه اشرشیا کلای و ویروس ها جهت ایجاد وتقویت ایمنیت آغوز ۲) اطمینان از سلامت وبهداشت زایمان و تدابیر ویژه در زمان آلودگی به بدن ۳) تغذیه از آغوز با کیفیت تا دو روز ۴) غذای تازه تمیز وبا کیفیت ۵) جایگاه خشک ومناسب برای استراحت و بهره مندی از هوای تازه ادامه مطلب را کلیک کنید.....
هدف اصلی پرورش دهندگان افزایش تولید شیر روزانه و به حداکثر رساندن تعداد آبستنی ها در طول عمر و مدت زندگی گاو است .
● منابع مالی که در نتیجه تولید کم ,هزینه می شود عبارتند از :
۱) شیر فروشی در نتیجه طولانی تر شدن روزهای باز کاهش می یابد .
۲) تعداد گوساله های فروشی در نتیجه طولانی تر شدن فاصله زایش ها کم می شود .
۳) تعداد بعضی از نژادها در اثر کم شدن وقوع فحلی نژادهای دیگر افزایش می یابد و … .
۴) هزینه دامپزشکی در نتیجه افزایش مسائل و مشکلات مربوط به تولید مثل گاوها افزایش می یابد
۵) احتیاج به جایگزینی گاوهای ماده به دلیل کم شدن تعداد گوساله ها ی متولد شده افزایش می یابد.
هدف اصلی از هر گله گاو شیری ، افزایش میزان شیر تولید شده به وسیله هر گاو در دوره شیردهی خود است . در جهت رسیدن به این هدف می بایست فاکتورهای موثر را بشناسیم و از این طریق به فروش شیر نیز کمک کنیم .
این فاکتورها شامل سلامت پستان گاو ، حداکثر شیر تولید شده و تداوم در ثبات تولید شیر گاوها است . گله تولید کننده کارآیی تولید زیاد شیر به وسیله شیردهی را دارد .
● چرا ما باید به مدیریت تولیدمثل توجه داشته باشیم ؟
تخمدان ها دو هورمون استروژن و پروژسترون را ترشح می کنند . به علاوه ، بعد از وقوع آبستنی پرده جفت جنین مقدار زیادی استروژن و مقداری نیز پروژسترون ترشح می کند . این دو هورمون سینرژیسم ، مجرای پستان را تحریک کرده و باعث توسعه و تکامل تخمک می شوند . ( رشد پستان ها )
نزدیک زایمان هورمون های دیگر به انضمام گلوکو کورتیکوئیدها ، پرولاکتین و هورمون های رشد در غلظت بالا ترشح می شوند . قسمت زیادی از موفقیت شیردهی به خاطر وجود این هورمون هاست زیرا بدون آن ها ، غده پستان نمی تواند پروتئین سازی کند و لاکتوژن سازی هم صورت نمی گیرد .
به علاوه ، در طول ۳ - ۲ ماه بعد از زایمان تولید شیر به حداکثر میزان خود می رسد و بعد از ۸ - ۷ ماهگی تولید شیر کاهش می یابد تا این که در ۱۰ ماهگی بعد از زایش میزان تولید شیر به میزان قابل توجهی کاهش می یابد .
در شروع دوره جدید شیردهی ، گاو می بایست در طول ۱۰ ماه آبستن شده و دوباره زایش کند .
این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد که در زمان حاملگی تولید شیر ضروری است . به عبارت دیگر تمام توسعه و رشد غده پستان و آغاز شیردهی مربوط به موفقیت در حاملگی است .
در نظر گرفتن هزینه پائین برای تولید شیر باعث کاسته شدن تولید شیر شده و منحنی شیردهی سیر نزولی طی نماید .
ما می بایست به حداکثر تولید شیر که در حدود ۹۰ - ۶۰ روزگی بعد از زایمان اتفاق می افتد توجه داشته باشیم و حدود این دوره ( ۱۵۰ - ۶۰ روز پس از زایمان ) وقتی که گاو به مقدار پیک سوددهی می رسد اهمیت قائل شویم .
به زودی پس از آن ( بین ۲۵۰ - ۱۵۰ روز ) ، گاو وارد مرحله &#۰۳۹;&#۰۳۹; breakeren point &#۰۳۹;&#۰۳۹; می شود که ارزش تولید برابر با درآمد تولید شیر است . بنابراین غالباً گاو ( در طول زندگی تولید خود ) آبستن می شود .
گاو در طول عمر خود دوره های پرمنفعت زیادی دارد ، به عبارت دیگر گاو در زمان هایی کمتر آبستن می شود که می خواهد زمان زیادی را در قسمت آخر منحنی شیردهی سپری کند ، در نتیجه سود حاصل کاهش می یابد .
اگر با تولید کم مبارزه گردد : توسعه و پیشرفت فراوان حاصل می شود .
فاصله زایش ها بر روی میانگین روزها - در - تولید شیر و متوسط تولید شیر روزانه تأثیر مستقیم دارد .
به طور کلی افزایش فاصله زایش ، میانگین روزهای شیردهی گله را افزایش می دهد .
سؤالی که ممکن است در اینجا مطرح شود این است که :
● چه چیزی ممکن است از تولید بالای شیر جلوگیری کند ؟
جواب این است که : رابطه عکس بین میانگین روزهای شیردهی و میانگین شیر روزانه وجود دارد ، به عبارت دیگر هرچه متوسط روزهای شیردهی بیشتر گردد میانگین شیر روزانه پایین تر می آید .
یک پدیده عادی که باعث کاهش تولید می شود و تأثیر منفی بر روی درآمد شیر دارد ، فاصله زیاد زایش ها است که در این حالت عمر تولید شیر گاو کاهش می یابد .
▪ کاهش تعداد گوساله های متولد شده و ارزش جایگزینی گوساله های ماده :
در برخی از گله ها محققین میزان کم شدن آبستنی ها را تجزیه کرده اند ، که در نتیجه در این گله ها تعداد روزهای باز زیادی مشاهده شد و فاصله زایش هم در اینها زیاد بود .
فاصله زیاد زایش این معنی را می دهد که می بایست تعداد گوساله های زاییده شده در طول مدت زندگی گاو کمتر از حالت عادی باشد . برای مثال : گاوهایی که در ۱۰۰ روز بعد از زایش آبستن شده اند یعنی فاصله زایش آن ها ۸ / ۱۲ ماه است ، متوسط تولید آن ها حدود ۳ زایش و طول عمر تولیدی آنها حدود ۵ / ۳ - ۳ سال می باشد ، در صورتی که گاوهایی وجود دارند که ۱۸۰ روز بعد از زاییدن دوباره آبستن می شوند یعنی فاصله زایش آنها حدود ۵ / ۱۵ ماه است ، و در سراسر عمر تولیدی آنها به سختی ۳ زایش مشاهده می گردد .
زمانی که یک گله گاو ۵۰۰ رأسی با فاصله زایش ۵ / ۱۵ ماه ، با همان تعداد از گله ای که فاصله زایش آن ۸ / ۱۲ ماه است مقایسه می شود ، دیده می شود که بعد از ۵ / ۳ - ۳ سال تقریباً ۲۵۰ - ۲۰۰ زایش کمتر انجام شده است .
این امر در تولید باعث هدایت گله به سوی تولید گوساله کمتر و از دست دادن امکان جایگزینی گوساله های ماده می شود و بنابراین امکان درآمد بیشتر از دست می رود . به علاوه با تجربه زیاد می توان عملکرد تولید شیر روزانه را با انتخاب مناسب برنامه های تولیدی ، بهبود بخشید .
زمانی که پتانسیل تولید در گاوهای جوان کم شود نیاز به جایگزینی گاوهای ماده به طور ناخواسته افزایش می یابد.
● خط پایه چیست ؟
تلقیح مصنوعی ( AI ) یک عمل اختیاری مهم در میان تولیدکنندگان شیر است ، زیرا با این عمل میزان بیماری های مسری کاهش می یابد و همچنین اجازه ژنتیکی را می دهد و باعث افزایش طول عمر شیردهی گاوهای شیری می شود .
هرچند که اگر افزایش شیر تولیدی ، انجام صحیح فحلی و تلقیح مصنوعی به موقع بیشتر مورد توجه قرار گیرد ، باعث بهبود تولید و افزایش درآمد اقتصادی مزارع تولید شیر می شود . حدود ۸۰ - ۷۰ درصد از شیر تولید شده در مزارع ایالات متحده به کمک همین روش تلقیح مصنوعی که در برنامه های به نژادی قرار دارد ، تولید می شود .
در برآوردی یک ساله در ۱۹۹۴ معلوم شد که به صنعت تولید شیر ایالات متحده به علت عیب و نقص هایی که در عمل فحلی وجود داشت ، ۳۰۰ میلیون دلار زیان وارد شد . که این عیب و نقص ها عبارتند از : عدم تشخیص فحلی ، زمان نامناسب برای فحلی و تلقیح مصنوعی .
این مشکلات سود اقتصادی حاصل از تلقیح مصنوعی را کاهش می دهند .
پایین بودن تعداد فحلی ، مشکلات تشخیص فحلی ، میزان کم آبستنی ( ۴۰ درصد در گله های گاو شیری ایالات متحده ) ، نیاز به مدیریت مناسب برای بهبود راندمان و میزان افزایش تولید می باشد .
برای این که تولید شیر به حداکثر سوددهی خود در گله برسد باید میزان تولید بالا نگه داشته شود .
ارزش یک مدیر خوب به روش مدیریتی او برای تولید مناسب و سعی در انجام هر چه بهتر این امر و ایجاد زمینه مناسب برای فحل شدن به موقع و مناسب گاوها با روش درست و صحیح مربوط می شود .
تب شیر
تب شیر یا فلج ناشی از زایمان یکی از اختلالات متابولیکی معمول در دوره زایمان می باشد منظور از بیماری تب شیر داشتن تب واقعی نیست. بروز تب شیر در گاو با سن دا م مرتبط می باشد و اکثراً در گاوهای پر تولید با سن بالا دیده می شود. در حدود 75 % از موارد بروز تب شیر 24 ساعت و حدود 5% آن 48 ساعت بعد از زایمان روی می دهد.
علایم عمومی بروز تب شیر:
- از دست دادن اشتها
- عدم فعالیت دستگاه گوارش
- سرد شدن گوشها و خشک شدن پوزه
علایم اختصاصی بروز تب شیر:
- عدم تعادل حین راه رفتن
- زمین گیر شدن گاو که این حالت در سه مرحله انجام می گیرد:
- ایستادن همراه با لرزش
- افتادن روی سینه
- افتادن روی پهلو و بی اعتنا بودن به تحریکات محیطی
تغییرات عمده در خون گاو مبتلا به تب شیر شامل کاهش سطح کلسیم خون است, حد طبیعی کلسیم در خون گاوهای خشک 8- 10 میلی گرم در 100 میلی لیتر خون می باشد، که این مقدار در حین زایمان به کمتر از 8 میلی گرم در 100 میلی لیتر خون می رسد. در گاو مبتلا به تب شیر سطح کلسیم خون به ترتیب در سه مرحله ذکر شده به 5/6, 5/5 و 5/4 میلی گرم در 100 میلی لیتر خون کاهش می یابد که این کاهش سطح کلسیم خون همراه با کاهش فسفر و افزایش سطوح پتاسیم و منیزیم خون می باشد.
سطوح کلسیم خون در گاوهای مبتلا به تب شیربه ترتیب شامل موارد ذیل می باشد:
گاو با شیر دهی طبیعی 4/8 – 2/10 mg/dl
زایمان طبیعی 8/6 – 6/8 mg/dl
بروز تب شیر خفیف 5/7 –9/4 mg/dl
بروز تب شیر متوسط 8/6 –2/4 mg/dl
بروز تب شیر شدید 7/5 –5/3 mg/dl
علل بروز تب شیر:
تب شیر در اثر خروج کلسیم از طریق شیر بعد زایمان همراه با ناتوانی گاو در متعادل نگه داشتن سطح کلسیم خون روی می دهد. ناتوانی گاو نسبت به تغییر متابولیسم کلسیم احتمالاً در اثر عدم تعادل کلسیم, فسفر و منیزیم و افزایش سطح پتاسیم ایجاد می شود بطور کلی تب شیر با تعادل آنیونها و کاتیونها در ارتباط می باشد. گاو شیری کلسیم مورد نیاز خود را از دو منبع تامین می نماید: استخوان و جذب کلسیم از دستگاه گوارش.
در بدن تعادل کلسیم توسط هورمون پاراتیروئید تنظیم می گردد و کاهش سطح کلسیم خون باعث آزاد سازی این هورمون می شود، اثرات عمده این هورمون حرکت کلسیم از استخوان به طرف خون است. آزادسازی هورمون پاراتیروئید در گاو مبتلا به کمبود کلسیم موجب تحریک 1و25 دی هیدروکسی (ویتامین D ) می شود که باعث افزایش جذب کلسیم در روده کوچک میگردد. فرم فعال ویتامین D در گاو مبتلا به تب شیر افزایش می یابد ولی تأخیر در پاسخ به افزایش این ویتامین مانع تأثیر مناسب آن می گردد.
| رازهای زنبور عسل Apice melifera |
|
|
|
زنبور عسل (Apice melifera) از راسته نازک بالان (Hymenoptera) است. زنبور عسل قسمت های دهانی جونده و مکنده، هر دو را داراست. دگریسی آن کامل است و به طور دسته جمعی زندگی می کند و شامل سه دسته هستند. ۱) ملکه (Queen) که تخم می گذارد. ۲) نرها (prones) کارشان فقط بارور کردن ملکه های جدید است. ۳) کارگرها (Worker) که ماده عقیم هستند و اغلب انواع متعددی دارند. کندوی زنبور عسل یا به صورت جعبه های مکعبی به ابعاد ۵۰cm که کندوی modern می گویند و یا به به صورت سبد که کندوی بومی می گویند. ● زنبور عسل در قرآن کلمه نحل به معنی زنبور عسل در آیات ۶۸و ۶۹ سوره نحل در جزء۱۴ قرآن کریم آمده است. در تفسیر آیه۶۸ چنین آمده است: پروردگارت به زنبور عسل وحی فرستاد! در اینجا لحن قرآن به طرز شگفت انگیزی تغییر می یابد، در عین ادامه دادن بحث ها در زمینه نعمت های مختلف الهی و بیان اسرارآفرینش در این سوره، سخن از زنبورعسل و سپس خود عسل به میان می آورد. اما شکل یک مأموریت الهی و الهام مرموز که نام وحی بر آن گذارده شده است. نخست می گوید: «و پروردگار تو به زنبور عسل، وحی کرد که خانه هایی از کوهها و درختان و داربست هایی که مردم می سازند انتخاب کن.» زنبور عسل (Apice melifera) از راسته نازک بالان (Hymenoptera) است. زنبور عسل قسمت های دهانی جونده و مکنده، هر دو را داراست. دگریسی آن کامل است و به طور دسته جمعی زندگی می کند و شامل سه دسته هستند. ۱) ملکه (Queen) که تخم می گذارد. ۲) نرها (prones) کارشان فقط بارور کردن ملکه های جدید است. ۳) کارگرها (Worker) که ماده عقیم هستند و اغلب انواع متعددی دارند. کندوی زنبور عسل یا به صورت جعبه های مکعبی به ابعاد ۵۰cm که کندوی modern می گویند و یا به به صورت سبد که کندوی بومی می گویند. ● زنبور عسل در قرآن کلمه نحل به معنی زنبور عسل در آیات ۶۸و ۶۹ سوره نحل در جزء۱۴ قرآن کریم آمده است. در تفسیر آیه۶۸ چنین آمده است: پروردگارت به زنبور عسل وحی فرستاد! در اینجا لحن قرآن به طرز شگفت انگیزی تغییر می یابد، در عین ادامه دادن بحث ها در زمینه نعمت های مختلف الهی و بیان اسرارآفرینش در این سوره، سخن از زنبورعسل و سپس خود عسل به میان می آورد. اما شکل یک مأموریت الهی و الهام مرموز که نام وحی بر آن گذارده شده است. نخست می گوید: «و پروردگار تو به زنبور عسل، وحی کرد که خانه هایی از کوهها و درختان و داربست هایی که مردم می سازند انتخاب کن.» ▪ نخستین مأموریت زنبوران در این آیه، خانه سازی ذکر شده است. و این شاید به خاطر آن است که مسئله مسکن مناسب، نخستین شرط زندگی است و به دنبال آن فعالیت های دیگر، امکانپذیر است. ▪ در آیه ۶۹ سوره «نحل»، دومین مأموریت زنبور عسل شروع می شود. قرآن می فرماید: «ما به او الهام کردیم که سپس از تمام ثمرات تناول کن و راههایی که پروردگارت برای تو تعیین کرده، به راحتی بپیما.» سرانجام، آخرین مرحله مأموریت آنها را به صورت یک نتیجه، این چنین بیان می کند، «از درون زنبوران عسل، نوشیدنی مخصوص خارج می شود که رنگ های مختلفی دارد.» نهفته است، جالب این که دانشمندان از طریق تجربه به این حقیقت رسیده اند که زنبوران به هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه، عمل می کنند که خواص درمانی و دارویی گیاهان کاملا محفوظ مانده و به عسل منتقل می شود. ▪ و در ماجرای برنامه زندگی زنبور عسل و ارمغانی که آنها برای جهان انسانیت می آورد، که هم غذاست و هم شفا و هم درس زندگی، نشانه روشنی از عظمت و قدرت پروردگار است، برای جمعیتی که می اندیشند.  ● ساختمان مورفولوژیکی زنبور عسل ▪ بدن زنبور عسل به طور متراکم از موهایی پوشیده است که دارای تارهای (Barbs) جانبی کوتاهی است. و به راحتی دانه ها گرده را می گیرند. در چشم های مرکب و پاها، موهای صاف وجود دارد پاهای جلویی در حاشیه ساق (tibia) موهای راست و خشن و کوتاهی را دارد و برای تمیز کردن چشم ها از گرده گل به کار می رود و برس چشمی (Eye bursh) می گویند. ▪ بالهای زنبور در هنگام پرواز به وسیله قلاب هایی به هم درگیر می شوند و یا بال به نظر می رسند. و نوک این بالها مسیر شکل را طی می کند. ممکن است ۴۰۰ بار در ثانیه مرتعش شوند. آرواره های زیرین mandibles در کارگران صاف برای جمع آوری گرده و ساختن شاخه ها به کار می رود. آرواره های بالایی maxillae مانند قاشقک های طویلی بوده و برای جمع آوری گرده های گل به کار می رود. ▪ لب تحتانی تبدیل به خرطوم شده و ضمایم حسی- بی(Cabialplas) در اطراف آن قرار دارد. مایع شهد در اثر عمل مکنده حلق به درون چینه دان بزرگ یا معده عسل (Money Stomash) کشیده می شود. چهار لب مثلثی دریچه ای را درست می کند و از ورود عسل به معده جلوگیری می کند. بجز موقعی که جهت تغذیه مورد نیاز است. روده زنبور عسل باریک و دراز است. و تقریبا به ۱۰۰ لوله کوچک، مالپیکی اتصال دارد و روده راست، بزرگ است و به مخرج ختم می شود. در انتهای بدن سوزن وجود دارد که فقط در کارگرها و ملکه ها دیده می شود. حس بویایی در زنبوران عسل بسیار قوی و تیز است و چشم ها دارای تعداد فراوانی واحدهای بینایی است و دارای مغز نسبتا بزرگ است: زنبوران عسل قادر به تشخیص رنگ قرمز و سیاه از هم نمی باشند. گونه و نژادهای زنبور عسل ۱) زنبور هندی (Apis Indiea) ۲) زنبور درشت (Apis drostata) ۳) زنبور ریز (Apis florae) ۴) زنبور عسل معمولی (Apis mellifera) ● محصولات زنبور عسل و نحوه گردآوری آنها می توان به شهد یا عسل و گرده زنبور عسل و بره «موم» که از صمغ ها به وجود می آید، اشاره کرد. گرده زنبور عسل دارای انواع مواد الی و ویتامین ها می باشد. گرده شامل قندهای احیاکننده می باشد که در کل ۳۱% در گروه کربوهیدرات وجود دارد. میزان متوسط پروتئین گروه حدود ۲۲% است و تمام اسیدهای آمینه ضروری مورد نیاز انسان در ترکیب پروتئینی دانه گروه وجود دارد. عصاره اتری گروه حاوی چربی ها و روغن ها، پیگمان ها، دونین ها، ویتامین ها و هورمون رشد می باشد. گروه حاوی ۱۳ نوع اسید چرب و دو استدول عمده به نام های ۲۴- متیلن کلسترول و « بی سی توسترول» است. برای جمع آوری دانه گرده می توان از تله گرده، استفاده کرد، ولی این کار توصیه نمی شود، چون جمعیت زنبورها را تضعیف می کند. ●بعضی از مصارف گرده زنبور عسل دانه گرده در پزشکی اهمیت خاصی دارد. در درمان بیماری های پروستات و آلرژی و در حال بی اشتهایی از داروهایی که از دانه گرده ساخته می شوند، استفاده می کنند. دانه گرده به عنوان مکمل غذایی به کار می رود و از آن در رفع چین و چروک و لکه های صورت استفاده می گردد. از داروهای مشهور می توان به Prostaflor Ofilorex اشاره کرد. ● نیش زنبور از نیش زنبور عسل به علت خاصیت قلیایی و اسیدی بودن آن در درمان بیماریها، استفاده می کنند. ● تولید مثل ▪ در کارگرها تنها اثری دیده می شود ولی در ملکه به خوبی توسعه یافته است. ملکه جوان ۶ روز بعد از بیرون آمدن، با یک زنبور نر جفتگیری می کند، اندام های جفت گیری نر پاره شده و در کیسه تناسلی ماده باقی می ماند و تا اینکه بعد از بازگشتن به کندو، کارگرها آن را از بین می برند. اسپرماتورزوئیدهایی که بدین صورت در کیسه ذخیره اسپرم، جای می گیرد، به کار همه تخم های لقاح یافته ای که ملکه خواهد گذاشت، بکار می رود. تخمدان های ملکه پر شده و شکم را پر می کند و ظرف دو روز، شروع به تخم گذاری می کند. ▪ از تخم های لقاح نیافته، زنبورهای نر (هاپلوئید ۶۱ کروموزوم) و از لقاح یافته ها، زنبورهای ماده (دیپلوئید و دارای ۲۳ کروموزوم) تولید می شود. تخم ها تبدیل به لاروکرمی شکل کوچک فاقد پاهاو چشم می شوند و از ژله شاهانه که توسط غده های حلقی کارگران جوان تولید می گردد، تغذیه می کنند. ولی لاروهای ملکه بیشتر به تغذیه شاهانه می پردازند و به همین جهت با سرعت زیاد بزرگ و تمایز می یابند. ▪ دم لارو چندین بار، پوست اندازی می کند روی سلول بوسیله موم پوشیده می شود. و لارو در داخل آن قرار گرفته و شفیره نام دارد و دگردیسی را کامل نموده و به کمک آرواره های زیرین، سرپوش حجره را پاره کرده و به شکل یک نوزاد جوان بیرون می آید. بعد از عمل جفت گیری زنبوران نر، به بی غذایی می افتند و می میرند. |
|
آیا تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که چرا گوشت گاو و گوسفند قرمز است؟ لطفا نگویید چون درون آن خون وجود دارد زیرا در این صورت شک می‌کنیم که مگر مرغ و خروس و ماهی خون ندارند! برخلاف آنچه عموم مردم گمان میکنند دلیل قرمزی برخی گوشت‌ها رنگ‌دانه‌های قرمز خون یا همان هموگلوبین‌ها نیستند بلکه مولکول دیگری به نام میوگلوبین در این میان نقش بازی میکند... |
گوساله هايی كه به سختی متولد می شوند عمدتا طی فرآيند زايش زنده نمی مانند، اين گوساله ها طی هفته های ابتدايی زندگی مشكلات و بيماريهای زيادی را تحمل می كنند. برخی روشها كه به گاو برای تولد گوساله ای سالم و نيز به كاهش استرس و خطر بيماريها كمك ميكنند عبارتند از:
· استفاده از اسپرمهای آسان زا جهت تلقیح تليسه ها
· اجتناب از تغذيه زياد پروتئين در اواخر آبستنی برای جلوگيری از رشد زياد گوساله ها
· اجتناب از استرس يا هيجان گاو هنگام زايمان
· جدا سازی گوساله از مادر بلافاصله پس از تولد
دامداران درباره اين موضوع كه تا چه زمان ، بايستی گوساله پس از تولد نزد مادرش بماند اختلاف نظر دارند. ما نمی توانيم اطمینان داشته باشیم وقتی گوساله با مادر است آغوز کافی دریافت می کند. همچنین ما می دانیم گوساله ها هنگامی كه توسط مادرشان پرستاری می شوند اولين برخورد را با ارگانيسمهای متعددی كه پتانسيل توليد بيماری را دارند خواهند داشت. كه در كود دامی، روی پستان و بخش تحتانی بدن دام يافت می شوند. بعلاوه اينكه گاوهايی كه با disease’John ، Coccidia ، Cryptosporidia ، آلوده می باشند منتشر كننده این ارگانيسمها در مدفوع شان هستند و تماس گوساله در روزهای ابتدايی زندگی با اين ارگانيسمها سبب انتشار آنها به بدن گوساله خواهد شد.
آغـوز و مديريت آن
آغوز اولين محصول خروجی از غدد پستانی گاواست که طی روزهای انتهایی آبستنی شكل می گيرد. گوساله ای كه آغوز نخورد محکوم به مرگ است . اقدامات مديريتی وجود دارند كه با بكاربردن آنها می توانيم ایمنی گوساله را از طريق آغوز تامين نماييم :
· تغذيه دو ليتر آغوز بلافاصله پس از تولد و دو ليتر ديگر ظرف دوازده ساعت اوليه .
· اگر گوساله اين حجم از آغوز را بصورت اختياری مصرف نكرد بالاجبار بايستی با لوله مری به او خورانده شود .
· تغذيه آغوز با كيفيت ٬ آغوزی كه از گاوهاي مسن تهيه شده حاوی حداقل 5 ميلی گرم ايمنوگلبولين درهر ميلی ليتر آغوز است . كيفيت آغوز را می توان با کلوسترومتر ارزیابی کرد .
زمان تغذيه، كيفيت آغوز و حجم آن ٬ سه فاكتور كليدی موثر برنتيجه مديريت آغوز می باشند. ممكن است حجم زيادی از يك آغوز با كيفيت پایین ٬ مصونيتی برابر با حجم كمی از يك آغوز با كيفيت بالا ايجاد نمايد . آغوز را می توان با سرد كردن برای مدتی نگهداری كرد. همچنين می توان با تخمير آغوز آنرا برای مدتی نگهداری نمود بدون اينكه اتلافی در فعاليت ايمنوگلبولينی ایجاد شود. با انجماد آغوز می توان آنرا بيش از شش ماه نگهداری كرد اين آغوز می تواند ايمنی كافی را تامين نمايد بشرطی كه بگونه ای صحيح از حالت انجماد خارج شود. آغوز منجمد بايستی با آب ولرم (نه آب داغ) مايع شود و جهت مصرف بايد تا دمای بدن برسد. از مايكروويو جهت مايع نمودن آغوز منجمد استفاده نشود.
استفاده از Serum refractometer راهی ارزان و ساده جهت كنترل مديريت آغوز می باشد. گوساله هايی كه ايمنوگلبولين كافی دريافت كرده اند نسبت به گوساله هايی كه مقادير كمی آغوز يا آغوز با کیفیت پايين دريافت كرده اند، سطوح بالاتری از پروتین خون را نشان می دهند.
قطع شاخ ( Dehorning ) :
راههای مختلفی جهت شاخ سوزی گوساله ها وجود دارد و شايد دراين بين سوزاندن شاخ بيشترين استفاده را داشته باشد. معمولا اين روش هنگامی كه گوساله ها چندماه سن دارند بكار برده می شوند اين روش بدليل زخمهایی که ایجاد میکند سبب تاخيرموقت دررشد می شود. بااستفاده ازپمادهای شاخ سوز می توان ازايجاد چنين زخمهایی جلوگيری كرد. كسانی كه به درستی از اين پمادهااستفاده كرده اند به كاربردآسان آن پی برده اند. كسانی هم كه اين پمادها را به نحونادرستی استفاده كرده اند استفاده از آنرا مناسب نمی دانند. يك راه درست و يك راه نادرست جهت استفاده ازاين محصول وجود دارد. شرح ذيل برخی پيشنهادات جهت موفقيت دراستفاده ازاين پمادها
می باشد:
· از پمادهای شاخ سوز فقط برای گوساله های كمتر از دو روز سن استفاده شود. اگر گوساله بيشتر از اين سن داشته باشد چون قدرت تحرک زیادی دارد می تواند پماد را به جاهای دیگر بمالد. که نتيجه آن، شاخ سوزی ناقص يا مالیده شدن پماد به روی بخشهای ديگر بدن است.
· اگر گوساله ها طی يكی دو روز آتی در زير باران يا برف خواهند بود بهتر است ازپماد استفاده نشود.
· اين روش فقط برای دامهايی استفاده شود كه بصورت انفرادی در باکس نگهداری می شوند.
· اغلب شناسايی محل دقيق محل شاخ بدون كوتاه نمودن موهای آن ناحيه در گوساله های با این سن مشكل است. با يك قيچی ابتدا موهای اطراف محل شاخ را كوتاه كنيد.
· پماد را در حد يك لايه نازك وبه قطر دو سانتی متر روی جوانه شاخ قرار دهيد. بكار بردن بيش از حد اين پمادها اغلب سبب كاهش رغبت به استفاده از اين محصولات می گردد.
تغذيه با شير يا جايگزين شونده شير؟
چندین فاكتوردر تغذیه گوساله بایستی مدنظر باشد:
· نوع محصولي كه تغذيه می شود(شير يا جايگزين شير).
· دفعات تغذيه و فواصل تغذيه.
· مقدارشیر درهر وعده.
· دمای شير.
جهت انتخاب هرشیری بايد جنبه بهداشتی، عملی واقتصادی را درنظرداشت. بيشتر دامداران به گوساله ها شير دورریختنی (waste milk) می دهند. اين شير اغلب شير گاوهای تازه زا يا شير گاوهای تحت درمان ورم پستان
می باشد. شير گاوهای تازه زا برای گوساله های جوان عاليست. ولی شير ورم پستانی ممكن است محتوی باكتريها و همچنين آنتی بيوتيكها باشند هردوی اين موارد می توانند اثرات منفی روی گوساله داشته باشند.
اين عقيده وجود دارد که باكتريهای ورم پستان در دهان و بزاق گوساله هایی که با این نوع شیرها تغذیه شده اند باقی می مانند واين امكان وجود دارد كه در صورتیکه گوساله ها همدیگر را بلیسند وارد پستان آنها شود. برخی ازاين باكتريها قادرند يك تا دوسال درون پستان تليسه زنده بمانند واورا در زمان شيردهی به نوعی عفونت پستان مبتلا كنند. نگهداری جداگانه گوساله ها می تواند از اين مشكل جلوگيری نمايد. اما درمورد تغذيه شـيرهای حـاوی آنـتی بيوتيك اين گمان می رود كه اينگونه شيرها سبب ايجاد مقاومت در باكتريها مقابل آنتی بيوتيكها می شوند. همچنین می تواند مانع ازرشد باكتريهای مفيد درون دستگاه گوارش گوساله شود.
برخی ويژگيهای يك جايگزين شير با كيفيت عبارتست از:
· همه يا قسمت اعظم پروتئين آن از شير باشد.
· محتوی حداقل 20% پروتئين
· محتوی حداقل 20% چربی
· همه يا قسمت اعظم چربی آن حیوانی باشد.
اختلاف قابل ملاحظه ای بين جايگزين شونده های شير در نوع مواد مغذی آنها وجود دارد. منبع پروتئين شايد بزرگترين متغير باشد. اگرچه تاكنون هيچ منبع پروتئينی بهتر از پروتئينهای شير يافت نشده است. بيشتر پروتئين شير در جايگزين شونده های حال حاضر پروتئين آب پنير است كه محصول جانبی صنايع پنيرسازی می باشد. پروتئينهای آب پنير درابتدا بخاطردسترسی اقتصادی شان در جايگزين شونده های شيربكار رفتند. منبع جديدتر پروتئين پلاسمای دامی است.
استفاده از يك جايگزين شونده شير با كيفيت پایین، performance گوساله را كاهش می دهد و مرگ گوساله رادر پی دارد. فارغ از اينكه شما waste milk مناسب يا جايگزين شير باكيفيت تغذيه می نماييد، بايستی از تغيير تغذیه گوساله ها از يكی به ديگری اجتناب نماييد. اغلب تغيير نوع شير می تواند سبب برهم خوردن سيستم گوارش شود.
سوالی كه بارها پرسيده می شود اينست كه دادن شير قابل فروش به گوساله ها هنگامی كه waste milk دراختيار نيست، تغذيه خوبی است يا خير. يكی دو ملاحظه بايستی صورت گيرد . اگر شما بطور روتين از waste milk استفاده می نماييد و فقط بطور موقتی شير فروشی را می دهيد، بهتر است كه از تغيير شير به جايگزين برای گوساله ها اجتناب نماييد. بااين وجود، اگر شما معمولا waste milk كافی در اختيار نداريد، بين شير فروشی وجايگزين شير، ارزيابی اقتصادی نماييد.
مقدار شيری كه به گوساله ها داده می شود اغلب مورد بحث است. گوساله ها می توانند مواد مغذی كافی را برای رشد معمول طی دو الی سه هفته اول زندگی از چهار ليتر شير يا جايگزين شیر در هر روز بدست آورند ( معمولا به دو وعده در روز تقسيم می شود). برخی دامداران كمتر از اين مقدار را تغذيه می کنند به اين گمان كه از اسهال جلوگيری می نمايند. در صورتی كه تغذيه بيشتر فقط سبب شل شدن مدفوع می شود. تغذيه دو ليتر شير در هر وعده در طول روز هيچگاه تغذيه اضافی نيست.
اسهال ودرمان اسهال
اسهال يكی از نگرانی های اصلی سلامتی گوساله های جوان است. اسهال با اتلاف آب و الكتروليتها و اسيدوز متابوليك سبب مرگ گوساله می گردد. همچون اغلب بيماريها، در مورد اين بيماری هم پيشگيری ساده تر و ارزان تر از درمان خواهد بود. برخی اقدامات جهت جلوگيری از اسهال های عفونی عبارتند از :
· اجرای خوب مديريت آغوز
· جدا سازی گوساله ها از مادر بلافاصله پس از تولد
· نگهداری جداگانه گوساله ها دامهای بزرگتر
· ضدعفونی كردن لوازم تغذيه ومحل نگهداری
· ضدعفونی كردن باكسها قبل از جای گرفتن گوساله های تازه متولد در آنها
· تغذيه كردن و رسيدگی به گوساله های بيمار در انتهای كار
هنگامی كه اقدامات پيشگيرانه شكست می خورند واسهال عفونی رخ می دهد، تشخيص و درمان اختصاصی ، كليد موفقيت خواهد بود. تشخيص ارگانيسم مولد جهت انتخاب آنتی بيوتيك اختصاصی جهت درمان ضروريست. جمعيت باكتريهای مولد اسهال در هر زمان قادرند تغيير يابند، و اگر درمان اسهال برای شما در گذشته موفقيت آميز بوده و اکنون بنظر می آيد بی اثر باشد، شما با ارگانيسم متفاوتی هستيد. كمی كوشش، صرف وقت و پول جهت جمع آوری نمونه از گوساله بيمار و ارسال آن به يك آزمايشگاه تشخيص دامی هزينه اضافه ای نیست.
شايد تصور عمومی اين باشد كه شير عامل و مولد اسهال است در حالی كه اين چنين نيست و خودداری از دادن شير به گوساله سبب كاهش مقدار مدفوع روی زمين می شود اما اين دليلی بر بهبود گوساله نيست. بيشتر دامداران به اشتباه باور دارند كه تغذيه شير بايستی موقتا قطع شود و مايعات الكتروليتی به گوساله های اسهال تغذيه شود. Garthwaite در اين باره توضيح داده كه اين كار در روند بهبود بی تاثير است. بعلاوه اينكه ادامه تغذيه شير بهمراه مايعات و الكتروليتها به گوساله به ادامه روند مناسب رشد كمك ميكند. بطوركلی مايعات الكتروليتی با جبران مايعات و الكتروليتهای از دست رفته گوساله را زنده نگه ميدارند و موجب بهبود اسيدوز متابوليك می شوند. برخی راهنمايي ها جهت درمان اسهال عفونی و استفاده از مايعات الكتروليتی در ذيل آمده است:
· استفاده از يك آزمايشگاه تشخيص دامی جهت تشخيص درست عامل عفونت.
· اگر گوساله ها هنوز تمایل به خوردن شيردارند از محصولات الكتروليتی خوراکی حاوی بی كربنات سديم وپتاسيم اجتناب شود.
· اگر گوساله ها ميلی به مصرف شيرندارند، از محلولهای الكتروليتی كه محتوی بی كربنات سديم وپتاسيم استفاده شود.
· جيره معمولی شيرگوساله ها را درزمانهای معمول بدهید و محلولهای الكتروليتی را در حدود چهار ساعت بعد از
شير بكار ببريد.
· اگر گوساله ها تمايلی به مصرف الكتروليتها ندارند از لوله مری استفاده كنيد.
اقدامات بهداشتی
اقدامات بهداشتی به اين معنی نيستند كه هر چيزی اطراف گوساله ها نياز به پاك شدن و نظافت دارد، اما آن چيزهايی كه گوساله با آنها تماس مستقيم دارد بايستی عاری از ارگانيسمهای عفونی باشد. موارد ذيل نمونه هايی از اجرای خوب اقدامات بهداشتی در اطراف گوساله ها است:
· استفاده فراوان آب گرم و كلر هنگام شستن بطری ها، سطلها، سرپستانكها، لوله های مری يا هر چيزی كه مرتبط با تغذيه و آب خوردن گوساله است.
· هميشه قبل از قرار دادن گوساله تازه متولد درون باكس، باکسها را تمييز نماييد، بخصوص زمانی كه گوساله ای قبلا در آن محل مرده است.
· هرگزاجازه ندهيد گوساله از بطری يا سطلی كه قبلا توسط گوساله ای ديگراستفاده شده و تمييز هم نشده، استفاده نمايد.
· هميشه تغذيه و مراقبت از گوساله های مريض بزرگتر را پس از رسيدگی به گوساله های جوان و سالم انجام دهيد.
تغذيه كنسانتره استارترو قطع شير
يكی از اهداف مقدماتی ما در پرورش گوساله شيرخوار بايستی اين باشد كه ميل به مصرف استارتر در گوساله افزايش يابد وتغذيه شير هرچه ممكن است زودتر خاتمه يابد. مگر اينكه waste milk مناسب موجود باشد، فاز شيرخوارگی ميزان هزينه روزانه را افزايش می دهد (اين بستگی به قيمت علوفه و خوراكهای دانه ای دارد). بيشتر اين هزينه مربوط به شير يا جايگزين شير است، اما مقدار قابل ملاحظه ای هزینه کارگری نیز بايستی لحاظ شود. برخی اقدامات مديريتی كه بكارگيری آنها به افزايش مصرف كنسانتره توسط گوساله كمك می كنند عبارتند از:
· تامين آب تازه روزانه طی فاز شير خوارگی
· تامين كنسانتره استارتر تازه از روز سوم زندگی گوساله. در ابتدا بيش از يك مشت كنسانتره به گوساله داده نشود زيرا بيش ازاين هم درطی روز مصرف ندارد
· كنسانتره استارتر با اجزاء باكيفيت تهيه شود.
طبعا، گوساله ها درروزهای ابتدايی مصرف زيادی از كنسانتره نخواهند داشت اما گوساله هايی كه ازروزهای ابتدايی اين كنسانتره دراختيارشان بوده نسبت به گوساله هايی كه ازاين محروم بوده اند، سريعتر مصرف کنسانتره را آغاز می كنند. مصرف كنسانتره مهم است زيرا ميزان مصرف آن معياری جهت ميزان آمادگی گوساله برای قطع شير نمودن است. گوساله هايی كه احتياجات خود را (پروتئين، انرژی، موادمعدني) با مصرف قابل توجه كنسانتره كسب می كنند نسبت به آنهايی كه چهار ليتر شير يا جايگزين شير مصرف می كنند، نياز زيادی به مصرف شير جهت رسيدن به حد قابل قبول رشد ندارند. مصرف حداقل ۸۰۰ گرم استارتر طی سه روز يا بيشتر توسط گوساله دليلی كافی جهت قطع شيرنمودن است. اگر مديريت مذكور پيگيری شود و به شرطی كه گوساله ها عقب ماندگی يا ضعفی از جهت اسهال يا ديگر بيماريها نداشته باشند، گوساله ها می توانند بدون مشكل در پنج هفتگی قطع شير شوند. يك راهكار برای آماده سازی گوساله جهت مصرف استارتر اينست كه طی هفته آخر قبل از شيرگيری دووعده شير در هر روز به يك وعده كاهش يابد اگرچه بااينكار گوساله ها گرسنه می مانند. اما آنها سريعا مياموزند كه گرسنگی خودرا با خوردن بيشتراستارتررفع نمايند. ازاين لحظه به بعد مصرف استارتر توسط گوساله ها سريعا افزايش می يابد واين شروع خوبی جهت ورود گوساله به گله است.
زمانی عقيده بر اين بود كه گوساله ها جهت توسعه فعاليت سريع شكمبه نيازمند مصرف علوفه هستند. اما اكنون می دانيم كه اين ماهيت اسيدهای چرب فرار حاصل از تخمير خوراكهاست كه فعاليت شكمبه را توسعه می دهد. نگرانی كه درمورد جيره های كاملا دانه ای قبل از شيرگيری وجود دارد اسيدوزشكمبه در گوساله هاست.
از :وبلاگ كنترل توليد مثل در گاوهاي شيري
هنگام تولد، گوساله ی بالغ دارای 6 تا 8 دندان پیشین است كه در ابتدا تا نیمه بالثه پوشانیده شده اند. لثه ها پس از 12 روز از روی دندانهای پیشین مركزی تحلیل میروند وتا سه هفتگی این روند در طرفین و دندانهای میانی وكناری گسترش می یابد0 اولین نشانه های سایش در سطح فوقانی دندانها در 5/1 ماهگی در دندانهای پیشین مركزی قابل مشاهده است و در 2 ماهگی دردندانهای وسطی ودر5/2 ماهگی دردندانهای جانبی و 3 ماهگی در دندانهای پیشین گوشه ای دیده میشود0 سطح سائیده شده دندانهای پیشین شیری به تدریج وسعت می یابد و در 10 ماهگی تمام سطح دندانهای پیشین مركزی را در برمی گیرد دندانهای دائمی بواسطه شكل پهنشان ازدندانهای شیری كه كوچكتر ومثلثی شكلند تمیز داده می شوند0از سن پنج سالگی به بعد سطح دندانهای مركزی وتا نه سالگی سطح تمام دندانهای پیشین سائیده می شوند0 شاخ: در حالت معمول طول شاخ در سه ماهگی حدود 2 سانتی متر است و سپس تا بلوغ جنسی در هر ماه یك سانت افزایش می یابد0 بنابراین شاخی به طول 8 سانتی متر مطابق با سنی حدود 9 ماه است0 در گاوهای ماده رشد شاخ ها در مراحل پایانی آبستنی وشروع شیرواری آهسته می گردد و مجددا در طی پنج تا هشت ماه متعاقب از شیر گرفتن گوساله تسریع میشود این امر منجر به وجود آمدن یك حلقه شاخ می شود اولین حلقه شاخ بین 5/2 تا 3 سالگی ظاهر می شود0برای هر گوساله زائی یك حلقه جدید اضافه می شودبنابراین سن یك گاو را می توان با اضافه كردن یك یا دو سال به تعداد حلقه های شاخ محاسبه نمود
در گاوهای جوان تغییر دندانهای شیری به انواع دائمی با تعویض دندانهای پیشین مركزی در حدود بیست و یك ماهگی شروع شده وبا تعویض دندانهای میانی در سی ماهگی ادامه می یابد دندانهای جانبی در سی و نه ماهگی و دندانهای گوشه در چهار سالگی تعویض می شوند0
ا- دام باید از مراکز معتبر تهیه شود.
2- قبل از هرگونه اقدام به منظور پروار بندی باید سلامت دام توسط دامپزشک مورد تایید قرار گیرد.
3- جهت پروار بندی لازم است قرص یا شربت ضد انگل برای پاکسازی انگلهای درونی دام به مدت یک هفته تجویز شود.
4- محوطه گوسفند داری یا گاوداری ضد عفونی شود .
5- آب مصرفی دام قبلا نمونه برداری شده و به آزمایشگاه معتبر ارسال شود تا املاح آن مشخص شود .
6- خوراک مورد نیاز تا آخر دوره پروار بندی باید تهیه و قبل از آن با یک متخصص تغذیه هماهنگی های لازم صورت پذیرد.
7- برای این منظور باید کارگر ماهر و ورزیده و آموزش دیده در نظر گرفته شود.
8- واکسنهای مورد نیاز دام باید قبلا تهیه و توسط دامپزشک تزریق شود.
9- با توجه به اینکه تغذیه دام 60 الی 70 درصد هزینه را شامل میشود در خرید اقلام غذایی بهترین و ارزانترین باید انتخاب شود.
10- علوفه و کنسانتره به همراه مکملهای معدنی و ویتامینها به همراه نمک و سایر مکملها باید در بالانس نمودن جیره در دسترس باشد.
11- در سیستم پرواری در ایران شرائط 50 به 50 اعمال می شود یعنی 50 درصد علوفه و 50 درصد کنسانتره که این نسبت در حال حاضر برای پروار مناسب نبوده و باید این نسبت به سود کنسانتره تغییر یابد . در کشور ترکیه این نسبت تا 30 به 70 هم مشاهده شده است یعنی 30 درصد علوفه و 70 درصد کنسانتره . ولی بخاطر افزایش قیمت نهاده های کشاورزی و محدودیتهایی نظیر آن توصیه می شود نسبت 40 به 60 درصد یعنی 40 درصد علوفه و 60 درصد کنسانتره رعایت شود.
12- عمده غذاهای گاو و گوسفند به دو دسته علوفه و کنسانتره تقسیم می شود . در قسمت علوفه ( یونجه – تفاله تر و یا خشک چغندر – کاه- شبدر-چاودار- تیموتی- برموداگراس – و جوی دوسر یا یولاف ) و در بخش کنسانتره ( کنسانتره کارخانجات خوراک دام- جو- سبوس- گندم- ضایات نان-ملاس- دانه ذرت- کنجاله سویا- ذرت علوفه ای – مواد سیلویی )
13- تهیه جیره بر اساس وزن زنده دام می باشد.
14- کوتاهترین فرمول محاسبه ضریب 3 درصد وزن زنده دام می باشد. بعنوان مثال اگر گوسفندی 50 کیلو گرم وزن داشته باشد میتوان از طریق فرمول فوق محاسبات را انجام داد :
50 کیلو گرم وزن زنده گوسفند × 3 درصد وزن زنده = میزان احتیاج روزانه به ماده خشک 5/1 کیلو DM
۱۵ – این فرمول در مور پروار گاو نیز صدق می کند ولی برای گاو شیری باید محاسبات دیگری انجام داد که از حوصله این بحث خارج است.
16- از 1500 گرم فوق 60 درصد کنسانتره و 40 درصد باید علوفه باشد.
17- محدودیتها باید اعمال شود بعنوان مثال در استفاده از اوره باید 1 درصد جبره مصرف شود.
18- غذا باید در 3 نوبت تجویز شود صبح ساعت 6 – ظهر ساعت 1 الی 2 و شب ساعت 7-8
19 – جیره باید به آرامی و در عرض 10 روز بطور کامل تغذیه شود .
20- از مجموع جیره بالانس شده فوق روزانه 250 تا 300 گرم افزایش وزن خواهیم داشت که در ماه افزایش وزنی حدود 8-10 کیلو خواهد بود.
21- آب کافی و تمیز به همراه نمک که بهتر است بصورت سنگ نمک در آخور مصرف شود به همراه مواد معدنی و ویتامینه و دی کلسیم فسفات به میزان 1 درصد جیره حتما در پروار بندی مورد استفاده قرار گیرد .
مقدمه:
امروزه روز، دورانی که دامداران به انتظار و لطف طبیعت زاد و ولد دامهای خود را تسلیم سرنوشت می کردند سپری شده است علم و دانش به کمک بشر آمده وبا ارائه طریق ساده میزان زاد و ولد را دردامها به مقدار زیادی بالا برده است برای موفقیت درکار دامداری همراه شدن با پیشرفتهای علمی ضروری به نظر می رسد متخصصان علوم دامپروری عقیده دارند تلقیح مصنوعی یکی از پیشرفتهایی است که درعصر حاضر می تواند کمک زیادی به دامداران نماید استفاده از گاوهای ممتاز برای افزایش انتقال توان تولید،کنترل امراض ومهمتر از همه اصلاح تعداد بیشماری دام همگی مدیون تلقیح مصنوعی است.اصلاح نژاد وافزایش بهره وری تولید دام بهترین راه مقابله با خطر گرسنگی و کمبود مواد غذایی است و کار درخصوص افزایش تولید و پرورش گاوهای پرتولید دراکثر کشورهای پیشرفته دنیا شروع شده است ودرحال حاضر شاهد گاوهای پرتولید دردنیا هستیم. دراین نشریه سعی شده است درخصوص چگونگی انجام تلقیح مصنوعی،زمان مناسب آن و محاسن تلقیح مطالبی بیان گردد
تلقیح مصنوعی چیست؟
باردار کردن گاو ماده بدون عمل جفت گیری بین دام نر و ماده را تلقیح مصنوعی گویند.برای این منظور با وسائلی خاص اسپرم گاو نر را دررحم گاو ماده قرار داده و همین امر باعث باروری گاو ماده می شود.
فواید تلقیح مصنوعی
تلقیح مصنوعی دارای محاسن وفواید زیادی است ازجمله
1- جلوگیری از هزینه نگهداری گاو نر به خصوص درگاوداریهای کوچک زیرا ازلحاظ اقتصادی درتلقیح مصنوعی احتیاج به تهیه ونگهداری گاو نر نیست واز طرفی هزینه نگهداری آن ا زقبیل تغذیه، تاسیسات،دستمزد کارگر، دارو وسائل دامپزشکی وغیره را دامپرور متحمل نمی شود و تنها با خرید اسپرم منجمد با قیمت ناچیز این کار صورت می گیرد.
2- چون درتلقیح مصنوعی می توان مدت زیادی اسپرم را به صورت منجمد نگهداری کرد(حداکثر 20 سال)بنابراین حتی پس از مرگ گاو نر نیز می توان از اسپرم آن که دارای صفات برتر است استفاده کرد.
3- چون اسپرم های گرفته شده از گاو نر به راحتی قابل جابه جایی است پس می توان اسپرم گاوهای نری که دارای صفات ژنتیکی خوب هستند از مسافتهای دور دست خریداری کرد ومورد استفاده قرار داد
4 - درصد باروری (آبستنی)دام ماده درتلقیح مصنوعی بیشتر از تلقیح طبیعی است زیرا قراردادن اسپرم درداخل رحم(پشت سرویکس) کمک زیادی به رسیدن اسپرم به تخمک می کند وهمین امر سبب افزایش درصد باروری دام ماده می شود
5- درروش تلقیح مصنوعی می توان با استفاده ا زاسپرم یک دام نر تعداد زیادی دام ماده را بارور کرد به طور مثال می توان با رقیق کردن و نگهداری صحیح اسپرم گاو نر درسال تعداد 40000 الی 60000 ماده گاو را آبستن کرد
6- افزایش طول عمر بهره دهی گاو نر درمراکز تلقیح مصنوعی به راحتی امکان پذیر است. چون با استفاده از یک رژیم صحیح برای اسپرم گیری می توان از ضعیف شدن قدرت جنسی که اثر منفی برروی کیفیت اسپرم ورفتار جنسی دارد جلوگیری کرد
7- درتلقیح مصنوعی چون تمام اعمال تلقیح توسط دست انسان صورت می گیرد به راحتی می توان از انتشار بیماری ا زدام نر به ماده جلوگیری کرد
8- با استفاده از تلقیح مصنوعی می توان دامهایی که قادر به جفت گیری طبیعی نیستند ویا مبتلا به بیماریهای واگیر دستگاه تناسلی هستند باردار کرد.
9- مدت زمان تلقیح درتلقیح مصنوعی خیلی کوتاهتر و مطمئن تر از تلقیح طبیعی است.
نقش تلقیح مصنوعی درجلوگیری از گسترش امراض قابل انتقال به وسیله جفت گیری:
یکی ا زمهمترین دلایل استفاده ا زتلقیح مصنوعی دراکثر کشورها جلوگیری ا زیک سری بیماریهای عفونی وانگلی است که ا زطریق جفت گیری سرایت می کند مانند تریکومونوز، ویبریوز تناسلی، بروسلوز یا تب مالت و...اهمیت دیگر تلقیح مصنوعی برای مزارع دامپروری قرنطینه است که جا به جا کردن دامها برای جلوگیری ا زسرایت بعضی بیماریها به دیگر حیوانات ممنوع است همچنین درتلقیح مصنوعی به خاطر کنترل اجباری اسپرم درهر اسپرم گیری می توان با ارزیابی کمی و کیفی اسپرم به وجود حیوانات نری که ارزش تولید مثلی پایین دارند پی برد و درنتیجه بسته به علل آن برای کوتاه مدت یا دایم آنها را از فعالیتهای تولید مثل خارج کرد لازم به ذکر است دراثر تلقیح دام ماده می توان به انواع بیماریها و تومورها که درداخل دستگاه تناسلی حیوان ماده است پی برده و در اسرع وقت درصدد درمان آن برآمد. خسارات ناشی ا زتلقیح مصنوعی به علت استفاده غیر اصولی آن دراکثر موارد با استفاده ا زتلقیح مصنوعی نتایج نادرستی درروند اصلاحی وهمچنین درصد باروری حیوانات به دست می آید
برخی از عواملی که باعث ایجاد خسارت درتلقیح مصنوعی می شود عبارتند ا ز
1- استفاده ازدامهای نری که ارزش دامپروری نداشته و فعالیت یا اثر معکوس برروی اصلاح نژاد دام دارند درنتیجه لازم است فقط ا زحیوانات نری که اصل آنها کاملاً شناخته وبر مبنای تستهای انجام شده بر روی آنها،ارزیابی شده اند استفاده کرد زیرا درتلقیح مصنوعی ازاسپرم یک گاو نر تعداد زیادی گاو ماده آبستن می شود ودرنتیجه مقدار زیادی گوساله بوجود می آید درصورتی که حیوان دارای خصوصیت ارثی قابل انتقال نامناسبی باشد،اثرات آن درنسل های آینده کاملاً‌مشخص خواهد شد
2 - وجود بعضی دامهای نربا امراض قابل انتقال درمراکز تلقیح باعث انتقال سریع بیماری دریک سطح وسیع خواهد شد
3- گسترش وانتشار بعضی بیماریهای ارثی مانند هپیوبلازی (دستگاه تناسلی)، کریپتوکیدی وغیره
4- تلقیح حیوانات ماده با اسپرمهای ضعیف
5- عدم شناخت تکنیک استفاده ا زاسپرم و تلقیح آن دردستگاه تناسلی
6- تلقیح حیوان ماده درقبل ا ززمان مناسب،که درنتیجه تخمک قابل باروری نیست تمام این عوارض و معایب با استفاده ا زتکنیکهای خاص ارزیابی حیوان نر و تعیین سلامتی جسمی حیوان و نیز ارزیابی کیفیت تولید مثل آنها و بالاخره استفاده از افراد متخصص برای انجام عمل تلقیح از بین می رود.
مناسب ترین زمان تلقیح مصنوعی
همان طور که می دانید وقبلاً نیز توضیح داده شد، تلقیح مصنوعی روش نوینی دردامپروری است که با انجام این روش دامداران می توانند به سادگی نژاد دامهای خود را اصلاح کنند،بدون شک تلقیح مصنوعی موفق ترین و پرسودترین تکنیکی است که درتولید مثل دام نتیجه شده است.ولی نکته ای که لازم است برای انجام مطلوب تلقیح مصنوعی به آن توجه شود دانستن زمان فحلی و توجه به علایم آن درگاو ماده است.
فحلی چیست؟
دردستگاه تناسلی اکثر دامهای پستاندار به تناوب فعل وانفعالاتی صورت می گیرد که مهمترین وبرجسته ترین آن فحلی استفحلی به مرحله ای اطلاق می گردد که دام ماده نسبت به جنس نر میل جنسی پیدا کرده وبرای جفت گیری آمادگی کامل دارد درتمام طول دوران فحلی قسمتهای محتلف اندام تناسلی دچار تغییراتی می گردد که نتیجه مستقیم عواملی به نام هورمون است این هورمونها ضمن تاثیر بر روی سلولهای تخمدان سبب بروز حالت فحلی می گردند. با اینکه گوساله های ماده دربدو تولد دارای دستگاه تناسلی نسبتاً‌کاملی هستند اما دستگاه تناسلی آنها تا چندین ماه فعالیت اساسی ندارد وبه موازات رشد و تکامل بتدریج درسن نه ماهگی فعالیت جنسی خود را شروع می نمایند بروز تظاهرات بلوغ جنسی برحسب نژاد وضع تغذیه و عوامل دیگر درفواصل متناوب درتمام دوران زندگی ماده گاو ادامه خواهد داشت.درایامی که زمان فحلی ماده گاو نزدیک می گردد مخاط فرج قرمز رنگ ، متورم و مرطوب شده و سپس ترشحات سفید رنگ و شفافی ازآن خارج می شود ودراین ترشحات ممکن است رگه های خون وجود داشته باشد که به علت پارگی بعضی ا زمویرگها به هنگام بروز فحلی است ترشحات مذکور بتدریج شفافیت خود را از دست داده کدر،چسبنده وزرد رنگ می شود.گاهی اوقات بویژه درزمستان ا زپشت گاوهای فحل بخار بلند می شود این بخار به علت افزایش دمای بدن گاو،به دنبال زیاد شدن فعالیت ویا به دلیل تغییرات فیزیولوژیکی دوران فحلی است.گاهی نیز تغییراتی دررفتارهای عادی گاو پیش می آید مثلاً گاوی که همیشه پیش از همه وارد شیر دوشی می شده درزمان فحلی ممکن است آخرین گاوی باشد که به شیردوشی
می آید وبرعکس درمراتع گاو فحل ویک یا چند گاو دیگر که پیرامون آن پرسه می زنند ممکن است از چرا کردن خودداری کنند.ماده گاوها معمولاً هر 19 الی 21 روز یکبار فحل می گردند وچنانچه در موقع مناسب فحل، ماده گاو،تلقیح و آبستن گردد دیگر این حالت درآن تجدید نمی گردد مگر دربعضی ا ز گاوهای ماده ایی که به طور استثناء دردوران آبستنی هم حالت فحل درآنها دیده می شود.
علایم فحلی
گاو ماده برای جلب توجه گاو نر علایمی ازخود نشان می دهد که مشاهده این علایم زمان فحلی ماده گاو ومراحل مختلف آن را نشان می دهد.
الف) مرحله شروع فحلی
شروع فحلی 6 الی 10 ساعت قبل از فحلی حقیقی است ودارای علایمی به شرح ذیل می باشد
1- گاوها یکدیگر را می بویند
2- سوار یکدیگر می شوند
3- فرج مرطوب ، قرمز وکمی متورم می شود
4- اجازه پرش به دیگر گاوها را برروی خود نمی دهند به محض مشاهده علایم مرحله شروع فحلی به هیچ وجه نباید مبادرت به تلقیح مصنوعی ماده گاو نمود
ب) مرحله فحلی حقیقیاین مرحله از لحاظ انجام عملیات تلقیح مصنوعی ا زاهمیت زیادی برخوردار است مدت زمان فحلی حدود 18 ساعت طول می کشد فحلی حقیقی هم مانند مرحله شروع فحلی علایمی به قرار زیر دارد که باید این علایم دقیقاً مورد توجه قرار گیرد.
1- به گاوهای دیگر سواری می دهند
2- سروصدا راه می اندازند
3- ناراحت و متوحش هستند
4- تمایل دارند سوار دیگر گاوها شوند
5- ازداخل مهبل مایعی صاف ترشح می شود
6- خوراک ومقدار شیرشان کاهش می یابدلازم به تذکر است گاو فحل هنگامی که دربهار بند آزاد است آرام ایستاده وماده گاوهای دیگر بر روی آن می پرند اگر درموقع پریدن ماده گاو زیرین فرار نکرد فحل است بهترین زمان تلقیح 6 الی 12 ساعت بعد از شروع فحلی حقیقی است
مناسب ترین زمان تلقیح
برای اینکه ماده گاو آبستن شود باید تخم ماده با اسپرم تلاقی نماید معمولاً جدا شدن تخم از تخمدان درماده گاو به طور متوسط درحدود 12 ساعت بعد ا زشروع فحلی حقیقی انجام می گیرد وچون تخم ماده پس از جدا شدن ازتخمدان طول عمر کوتاهی درحدود 4 الی 5 ساعت دارد لذا باید تلقیح را موقعی انجام داد که نطفه قبل از مردن تخم ماده با آن برخورد نماید با درنظر گرفتن عمر نطفه نر اگر به محض دیدن علایم شروع فحلی به تلقیح مصنوعی اقدام کرد چون درموقع لقاح نطفه نر از بین رفته است نخواهد توانست تخم ماده را بارور کند ویا اگر ماده گاو را دراواخر مرحله فحلی حقیقی تلقیح نمایند چون تخم ماده از بین رفته است نطفه نر نخواهد توانست با تخم ماده تلاقی نماید بنابراین به تجربه ثابت شده است چنانچه ماده گاوهای فحل را 6 الی 12 ساعت بعد ازشروع علایم فحلی حقیقی تلقیح نمایند امید بارور شدن نطفه بیشتر خواهد بود.
رعایت نکات ذیل سبب انجام موفقیت آمیز تلقیح مصنوعی خواهد شد
1- کلیه آمار واطلاعات مربوط به تاریخ های وضع حمل فحلی و تلقیح را به طور مرتب یادداشت ونگهداری کنید این آمار می تواند کمک زیادی به مامورین فنی درتشخیص مواقع فحلی ویا شناسایی امراض و... نماید.
2- همیشه اولین تلقیح را درماده گاو 60 روز پس از زایش انجام دهید زیرا جدار رحم کاملاً التیام یافته و حاضر به آبستنی بعدی می باشد اگر درفاصله کوتاهتری تلقیح صورت گیرد شانس آبستنی کمتر شده و موجب ضعف جسمانی ماده گاو خواهد شد
3 - ماده گاوها را دو مرتبه صبح و عصر دربهار بند به طور آزاد نگه داشته و مواظب علایم آنها باشید مخصوصاً ماده گاوهایی که 18 الی 22 روز اززمان فحلی آنها گذشته باشد به تجربه ثابت شده است 60 الی 70 درصد گاوها علایم فحلی را بین ساعت 2 الی 6 صبح نشان می دهند
4- درصورت مشاهده مکرر علایم فحلی درماده گاو باید فوراً دامپزشک را درجریان قرار داد درغیر این صورت پس از مدتی برای همیشه ماده گاو عقیم خواهد شد
5- برای جلوگیری ازنازایی درگاوهایی که بیش از اندازه چاق هستند باید از جیره غذایشان مواد نشاسته ای را حذف کرد تا بتدریج لاغر شوند
6- درمواردی که جهاز تناسلی ماده گاو خونریزی یا عفونت وچرک داشته باشد ووضع ظاهری آن وجود بیماری های دستگاه تناسلی را نشان دهد باید از تلقیح خودداری وبه دامپزشک مراجعه کرد
7- ماده گاوهایی که به طور غیر طبیعی وبا اشکال زیاد زایمان می کنند ویا جفت آنها پس از زایمان به مدت طولانی تری درداخل رحم باقی می ماند دیرتر از ماده گاوهای معمولی باید تلقیح شوند(درحدود 80 روز پس از زایمان).
8- به تجربه ثابت شده است که معمولاً تلیسه ها دیرتر از ماده گاوها آبستن می شوند بنا براین بهتر است آنها را با اسپرم گاوهای نری که دارای خاصیت باروری بهتری هستند تلقیح نمود.
9- درماده گاوهای آبستن شیرده،بهتر است دو ماه قبل از زایمان شیرشان را خشک کرد تا باعث تقویت جسمی آنها گردد10- تغذیه ونگهداری ماده گاوها باید کاملاً صحیح ودارای شرایط ذیل باشد
الف- غذای کافی وموازنه شده وبا اندازه احتیاج ، دراختیار آنها قرار گیرد
ب- مواد معدنی مورد احتیاج دام حتماً تامین شود
ج- محل نگهداری ماده گاو باید تمیز وآفتاب گیر و فاقد هرگونه آلودگی باشدامروزه دردیگر کشورها ودربهترین موسسات تلقیح مصنوعی نسبت باروری برای تلقیح اول درحدود 60 الی 70 درصد وبرای تلقیح دوم 80 الی 95 درصد می باشد
تلقیح مصنوعی گاو ماده قدم به قدم
1- تشخیص گاو فحل
2- محصور کردن گاو ماده و تمیز نمودن فرج و اطراف آن با استفاده از مقدار کمی آب و صابون وخشک نمودن با حوله تمیز یا دستمال کاغذی
3- با سرنگ به اندازه 5/0 – 1 میلی لیتر اسپرم را به درون لوله پلاستیکی تلقیح بکشید( اگر از لوله پلاستیکی استفاده نمی شود از یک لوله تلقیح نشکن استفاده کنید) انتهای لوله های شیشه ای برای تلقیح باید با آتش صیقلی شده باشد
4- لوله تلقیح را به داخل مهبل فروبرده وآن را با دست چپ که درداخل راست روده قرار دارد به طرف گردن رحم هدایت کنید با جابه جایی لوله آن را از برجستگیهای زاید مانند عنق عبور داده وبه طرف انتها هدایت کنید لوله تلقیح نباید به طور عمیق وارد رحم شود زیرا باعث زخم شدن آن می شوددرهیچ حالتی لوله تلقیح را نباید با فشار جلو برد چون اگر تلقیح صحیح انجام شود احتیاج به فشار ندارد
5- وقتی لوله تلقیح به اواسط عنق رسید منی را خالی نموده وبه آرامی آنرا بیرون بکشید
6- لوازم یک بار مصرف را نابود کرده ودستهای خود را بشویید ووسایل تلقیح را کاملاً استریل نمایید.
خلاصه مطالب
با استفاده از تلقیح مصنوعی دامهایی که قادربه جفت گیری طبیعی نیستند ویا مبتلا به بیماریهای واگیر دستگاه تناسلی می باشند می توان باردار کرد به طور متوسط ماده گاوها درزمان19 الی 21 روز یکبار فحل می گردند 60 الی 70 درصد گاوها علایم فحلی را بین ساعت 2 الی 6 صبح نشان می دهند تلقیح مصنوعی بیشتر درموردگاوهای شیری انجام می شودبه محض مشاهده علایم شروع فحلی به هیچ وجه نباید مبادرت به تلقیح مصنوعی گاو ماده نمود.
چند نکته مفید
· تلقیح مصنوعی یعنی باردار کردن گاو ماده بدون عمل جفت گیری بین دام نر و ماده.
· تلقیح مصنوعی اگر به صورت اصولی وتوسط افراد کارشناس انجام نشود باعث ایجاد خسارتهای گوناگون خواهد شد.
· برای انجام دقیق تلقیح مصنوعی دانستن زمان فحلی ضروری است .
· بهترین زمان تلقیح 6 الی 12 ساعت بعد از شروع علایم فحلی است.
· یکی از محاسن تلقیح مصنوعی جلوگیری از انتقال بیماریهای واگیردار دستگاه تناسلی دردامهای ماده است.
|
- دفعات تنفس در دقیقه 20 تا 30 بار. - حرکات شکمبه در هر دو دقیقه 5 بار. - تعداد ضربان قلب در دقیقه 60 تا 70 بار. - وضعیت حرکات راه رفتن متعادل و بدون لنگش و مدفوع طبیعی باشد. - تعداد حرکات سینه در دقیقه مشابه حرکات تنفس. - رنگ پلکها طبیعی. - پوزه گرم و مرطوب، فاقد تاول. - رنگ و علائم پوست و مو شفاف و یکنواخت نرمو بدون پوسته. - وضعیت گوشها گرم و طبیعی. - وضعیت دم، پوشش یکنواخت و تمیز. - درجه حرارت 38 تا 39 درجه سانتیگراد.
|
|
| ویژگی های یك گاو شیری خوب
نشانه های عمومی گاو سالم |
بیماری ریزوکتونیایی حبوبات rizoctonia solani
ریزوکتونیا به انواع حبوبات خسارت میزند منتهی در هر کدام بیماری خاصی ایجاد می کند. اصولاً این قارچ بیشتر نباتات کوچک و جوان را از بین میبرد. در بعضی حبوبات مثل لوبیا سبز و باقلا. ریزوکتونیا دربلوغ هم بیماری ایجاد میکند. این قارچ همچنین قادر به تولید پوسیدگی بذر هم میباشد.
در مورد عدس آلودگی ریزوکتونیا سبب تولید رنگ بنفش در برگ میشود. روی ساقه، طوقه و کوتیلدونها نیز زخم (شانکر )ایجاد میشود. ریزوکتونیا به قسمتهای هوایی هم حمله میکند و تولید حالت تار عنکبوتی (web blight ) مینماید که بیشتر در مناطق دارای بارندگی زیاد دیده میشود. گروه آناستو موزی ریزوکتونیاهای حبوبا ت agl می باشد.
بیماری ریزوکتونیایی حبوبات rizoctonia solani
ریزوکتونیا به انواع حبوبات خسارت میزند منتهی در هر کدام بیماری خاصی ایجاد می کند. اصولاً این قارچ بیشتر نباتات کوچک و جوان را از بین میبرد. در بعضی حبوبات مثل لوبیا سبز و باقلا. ریزوکتونیا دربلوغ هم بیماری ایجاد میکند. این قارچ همچنین قادر به تولید پوسیدگی بذر هم میباشد.
در مورد عدس آلودگی ریزوکتونیا سبب تولید رنگ بنفش در برگ میشود. روی ساقه، طوقه و کوتیلدونها نیز زخم (شانکر )ایجاد میشود. ریزوکتونیا به قسمتهای هوایی هم حمله میکند و تولید حالت تار عنکبوتی (web blight ) مینماید که بیشتر در مناطق دارای بارندگی زیاد دیده میشود. گروه آناستو موزی ریزوکتونیاهای حبوبا ت agl می باشد.
مبارزه:
1- ارقام مقاوم
2- ضد عفونی بذر با کاپتان (آسانترین ،مطمئن ترین وبی خطر ترین است). قبلاً سموم تراکوت وdexanole هم درایران بوده ومصرف می شده است. pcnb هم مًوثراست ولی روی پی تیوم اثر ندارد.
3- عمق بذر در کاشت مهم است. چون قارچ بیشتر به بافت جوان میزند. اگر بافت جوان کمتر در معرض قارچ واقع شود بیماری کمتر است. بنابراین هر چه عمق کمتر باشد بهتر است
پوسیدگی خشک ریشه حبوبات (پوسیدگی فوزاریومی)
بیماری مهمی است که متاًسفانه کار چندانی روی آن صورت نگرفته است. عامل این بیماری fusarium solani است که دارای فرمهای تخصص یافته میباشد:
روی لوبیا f.solani f .sp .phaseoli روی نخود فرنگی f.solani f.sp. pisi
و روی باقلاf.solani f.sp. fabae البته در استان فارس بیشتر پوسیدگی های ریشه مربوط بهf.oxysporum میباشد. تشخیص این دو گونه از یکدیگر به راحتی انجام میگیرد: کلنی f.oxysporum روی محیط کشت حالت گلی رنگ دارد ولی f.solani بیشتر خاکستری یا مایل به آبی است. جدار ماکروکنیدی درf.oxysporum خیلی نازک ولی در f.solani خیلی ضخیم است. در f.oxysporum ماکروکنیدی داسی شکل است ولی درf.solani دیواره دو طرف ماکروکنیدی تقریبا حالت موازی دارد و قسمت وسط حالت استوانه ای است. f.solani در محیط کشت اکثرا ماکروکنیدی تولید میکند و به ندرت میکروکنیدی میدهد ولی f.oxysporum به ندرت تولید ماکروکنیدی میکند.
فوزاریوم بر روی ریشه پوسیدگی خشک ایجاد میکند که حالت یکنواخت دارد و بر خلاف ریزوکتونیا شانکر ایجاد نمیکند. در مورد f.solani تمام ریشه های اصلی تغییر رنگ داده وقهوه ای ،خشک و پوک میشود و ریشه های فرعی هم قهوه ای میشوند. هر دو گونه تولید کلامیدوسپور میکنند که هم بین ریسه ای وهم انتهای ریسه ایست که در بقایای گیاهی باقی مانده و باعث بقای قارچ می شود.
چون قارچهای عامل این بیماری دارای نوادهای اختصاصی میباشند مهمترین روش کنترل ، از تناوب زراعی می باشد. تهیه بستر مناسب کاشت که باعث تسهیل رشد ریشه گردد نیز در کاهش میزان بیماری مًوثر است. منبع ازت نیز بسیار مهم است. بهتر است که کود ازته را به صورت سولفات و نیترات آمونیوم استفاده کنیم. چون نیترات و سولفات روی ریشه دهی، ph خاک و مبارزه بیولوژیکی اثر کرده و باعث فعالتر شدن قارچ در مبارزه میشود
بیماری برق زد گی نخود سفید chic-pea ascochyta blight
این بیماری در بیشترنقاط ایران از روی نخود ایرانی و باقلا گزارش شده است که در باقلا به آن آسکوکیتای باقلا گویند. عامل بیماری در برق زدگی نخودascochyta rabiei و در برق زدگی باقلا ascochyta fabae میباشد. فرم جنسی قارچ didymella rabieiiبا نام قدیمی mycosphaerella rabie است. این قارچ یک آسکومیست است که در مرحله غیر جنسی تولید پیکنیدیوم و در فرم جنسی تولید آسکوکارپ از نوع پریتسیوم کاذب مینماید که البته فرم جنسی در شرایط ایران چندان مهم نیست. پیکنیدیوم وپیکنیدیوسپورهای دو سلولی شفاف آن در اپیدمیولوژی بیماری خیلی مهم هستند. این بیماری در مناطق نخودکاری ایران و از جمله استان فارس وجود دارد.
این بیماری در مناطق معتدل وگرمتر بیشتر دیده میشود. علایم بیماری خیلی واضح است. در مزرعه نخود قسمتی مثل این است که صاعقه زده باشد و زرد وخشک شده بنظرمی رسد. این بیماری در مزرعه بصورت لکه ای دیده می شود. بارندگی شدید سبب پخش اسپور قارچ و شیوع شدید آلودگی میشود. شرایط مساعد جهت گسترش بیماری بارندگی شدید همراه با باد میباشد.
روی برگچه وکپسول ها لکه های گرد و روی ساقه لکه های کشیده سفید رنگ که بعداً قهوه ای شده و درآنها نقاط ریز سیاهرنگی که پیکنید یوم ها هستند، تشکیل میشود. چون به کپسول میزند سبب آلودگی بذر می شود. بذرهای به شدت آلوده، لاغروچروکیده می شوند و روی آنها پیکنیدیوم تشکیل میشود. اگر بذر آلوده کشت شود و رطوبت هم بالا باشد اولین علایم آلودگی روی طوقه نباتات کوچک دیده میشود که در شرایط گرم ومرطوب قارچ از روی طوقه به قسمتهای بالایی رفته وبرگچه ها را آلوده میکند و آلودگی شیوع می یابد.
بقای قارچ در روی بقایای گیاهی وبذر انجام می گیرد . این قارچ هتروتا لیک است. احتمال دارد زمستانگذرانی قارچ در فارس بصورت آسکو کارپ در کاه وکلش باشد چون درفارس هر دو تیپ قارچ مشاهده شده است. آسکوسپورها نیز شبیه پیکنید یوسپورها هستند. مهمترین کانون آلودگی بذر آلوده است. گاهی تا 2% آلودگی بذردیده شده است. برای این قارچ 1% آلودگی بذر بسیار بالاست و کافی است که تمام مزرعه را آلوده کند. بهنیه دما 20 درجه سانتیگراد و هوای مرطوب برای اپیدمی لازم است. در آمریکا قارچ را از علفها ی هرزی مثل تاج خروس ،پیچک و حتی نوعی عدس ، یونجه و تاجریزی جدا کرده اند.
کنترل:
1- تناوب وشخم عمیق. چون سالیان دراز در خاک نمی ماند تناوب دو ساله کافی است.
2- بذر سالم. بذررا باید از جاهایی که بیماری نیست تهیه کرد.
3- آبیاری بصورت کرتی یا بارانی نباشد.
4- تنظیم تاریخ کاشت ، طوری که به بارندگی نخورد. بخصوص در زمان تشکیل غلاف.
5- سمپاشی. هم ضد عفونی بذر میتوان انجام داد وهم سمپاشی بعد از هر بارندگی موًثر بوده است. اکسی کلرورمس باعث سوختگی گیاه میشود وحتی برای ضد عفونی بذر هم مناسب نیست چون باعث مرگ جوانه میشود. دراستان فارس 3-2 سمپاشی کافی است.
6- ارقام مقاوم استفاده شود. نخودهای سیاه (لپه) تا حدود زیادی مقاومند
ویروس موزائیک یونجه alfalfa mosaic virus
دامنه میزبانی این ویروس خیلی زیاد است. در یونجه تولید حالت موزائیک و گاهی چروکیدگی برگ و کوتولگی بوته ها میکند. در لوبیا چشم بلبلی حالت ابلقی در برگها ایجاد میکند. در لوبیا تولید نقاط زرد در متن برگها میکند. در نخود ایرانی موجب قهوه ای شدن آوندهای آبکشی و ایجاد پومردگی میشود. این ویروس چند پیکره ای می باشد و ونوم تقسیم شده دارد و بعضی از پیکره ها ایزومتریک و بعضی کشیده می باشند. قطر این پیکره ها 18nmولی طول آنها متغییر از 18-58 nmاست. ونوم در بین این پیکره ها، بجز پیکره ایزومتریک تقسیم شده است. این ویروس در لوبیا و یونجه بذرزاد میشود و همچنین به راحتی از طریق انتقال مکانیکی منتقل میشود و به علت داشتن دامنه میزبانی خیلی وسیع به راحتی قابل کنترل نیست
زنگ لوبیا و زنگ باقلا bean rust & broad bean
عامل زنگ لوبیا uromyces appendiculatus است وعامل زنگ باقلاu. viciae -fabae میباشد. بیماری به صورت جوشهای قهوه ای مایل به قرمز با حاشیه کمرنگ ظاهر می شود. جوشها غالباًً روی برگ و گاهاً روی ساقه و غلاف دیده می شود.
تلیو سپورها و یورید یو سپورهای این زنگ یک سلولی هستند. یورید یو سپور در سیکل بیماری خیلی مهم است، چون در بیشتر مناطق بازیدیوسپور، پکنیوسپور وایسیدیوسپور تولید نمیشود. این زنگ یک میزبان و ماکروسیکلیک است. قارچ عامل این بیماری ممکن است در برخی علفهای هرز نیز میزبانها داشته باشد که عامل بقای قارچ هستند.اگر میزبان علف هرز در منطقه نباشد، بقا بصورت تلیوسپوردر خاک صورت میگیرد. تلیوسپور برای جوانه زنی احتیاج به دوره سرما و شکسته شدن دوره رکود دارد یعنی بلافاصله بعد از تشکیل قادر به جوانه زنی نیست. این در شرایط آب وهوایی معتدل و مرطوب حداکثر خسارت را میزند. زنگ لوبیا با بذر انتقال می یابد و دارای250نواد فیزیولوژیکی میباشد که براساس آنها ارقام مقاوم به بیماری را مشخص میکنند.
کنترل:
1-ارقام مقاوم راه بسیار مطمئن و خوبی است.
2- با توجه به اینکه زنگ یک میزبانه است تناوب مهم است. که معمولا تناوب 3 ساله اعمال میشود.
3- کاشت حبوبات دور از زمین آلوده سال قبل.
4- شخم عمیق تا بقایا ازبین برود.
5- سمپاشی با قارچ کشهای سیستمیک و غیرسیستمیک(تیلت،....)
بیماری پوسیدگی ذغالی
عامل بیماری قارچ macrophomina phaseolina میباشد. قسمتهای ازساقه را آلوده و سیاه میکند که در درون آنها اسکلروتهای ریز سیاهرنگ به تعداد زیاد یافت میشوندکه سبب سیاه شدن و پوک شدن ساقه میشود. در بعضی مناطق تولید پیکنیدیوم میکند.
این قارچ در استان فارس خیلی زیاد است وبیشتر مربوط به مناطقی است که بارندگی کم بوده وبنابراین درسالهای خشک بیماری خیلی مهمی محسوب میشود. این قارچ بعنوان ساپروفیت روی ریشه های اکثر گیا هان مرده در همه جای ایران دیده میشود. میزبانهای زیادی دارد و در دمای 35-28 درجه سانتیگراد بسیار فعال است. وقتی در گیاه تنش آبی داشته باشیم قارچ خیلی متهاجم است. مبارزه با آن خیلی مشکل است.
کنترل:
1- استفاده ازارقام مقاوم.
2- تقویت کودی وآبی نبات.
3- بذر سالم زیرا گاهی بذرزاد میشود.
پومردگی اسکلر شیومی یا بادزدگی جنوبی
پومردگی اسکلروشیومی گسترش وسیع داشته ،درمناطق گرم روی بسیاری از گیاهان مسأله ساز است. از جمله گیاهان میزبان قارچ ، میتوان حبوبات ، بسیاری از درختان میوه ، سبزیجات ، غلات ، گیاهان زینتی ، علفهای هرز را نام برد .
علائم اولیه بیماری به صورت پومردگی و زردی است . این حالت ممکن است در چند بوته یا بصورت لکه ای در مزرعه بروز کند . آلودگی ممکن است از مرحله پنجه زنی تا زمان رسیدن گیاه اتفاق بیفتد .مهمترین علائم مشخص در چند سانتیمتری بالای سطح خاک مشاهده می شود ، به این صورت که توده ای از میسلیومها سفید رنگ در روی ریشه ، ساقه وغلافهای برگ ، در سطح خاک یا چند سانتیمتر پایین تر ، توسعه می یابند . اندامهای باردهی (اسکلروتها ) پس از اینکه گیاه پومرده شد ، به صورت اجسام کروی سفیدرنگ در روی میسلیومها تشکیل می شوند . اسکلروتها سپس بزرگتر شده ، رنگ آنها به خرمای ، قهوه ای روشن نهایتاً قهوه ای تیره تغییر میکند . اندامهای باردهی ممکن است درون خاک ،روی ریشه یا روی پایین ترین قسمت گیاه (طوقه ) تشکیل شود . قارچ sclerotium rolfsii ,jsx توسط میسلیومهای سفید فشرده و اسکلروتهای سفید تا قهوه ای که درروی قسمتهای پایینی گیاه پومرده تشکیل می شوند ،براحتی قابل تشخیص است .مرحله جنسی به نام corticum rolfsii برخی اوقات روی بافت مرده گیاه دیده می شود ، ولی در بقا و انتشار قارچ نقش چندانی ندارد . قارچ یک پارازیت اختیاری قوی است ومی تواند روی بافت گیاهی در حال مرگ ، در نزدیکی سطح خاک زندگی کند . قارچ به صورت اسکلروت یا میسلیوم در بقایای گیاهی موجود در خاک زمستانگذرانی می کند . این قارچ خاکهای اسیدی را ترجیح میدهد .
کنترل:
از بین بردن قارچ s . rolfsii پس از استقرار ، بسیار مشکل است و علت آن دامنه میزبان وسیع ، قدرت ساپروفیتی زیاد و قدرت بقا به صورت اسکلروت و میسلیوم در خاک است . خارج کردن بقایای گیاهی از مزرعه ، شخم عمیق ، کنترل کامل علفهای هرز و افزایش (ph ) خاک در کنترل قارچ مؤثر است
بیماری پوسیدگی اسکروتی
عامل بیماری قارچ sclerotium rolfsii میباشد. این بیماری بخصوص در مناطق شمالی کشورکه مواد آلی خاک زیاد است، خسارت زیادی میزند. طوقه گیا هان پزمرده سفید شده وروی آن اسکلروتها ی خردلی رنگی تشکیل میشود. قارچی است گرما دوست که باعث پوسدگی ریشه و طوقه میشود. پوشش سفیدی روی ریشه و طوقه درست میشود که روی پوشش سفید دانه های کوچک قهوه ای خردلی رنگ (اسکلروتها) دیده میشود.
فرم جنسی قارچ athelia rolfsii- است که با زید یومست است. اسکلروت برای بقاء قارچ خیلی مهم است ولی قدرت رقابتی آن کم است. اسکلروت ها در خاکها ی سرد جوانه نمی زنند و نسبت به کمبود اکسیژن خیلی حساس هستند بنابراین با غرقاب کردن خاک از بین می روند. در زمستان اگر محصول کشت کنیم خاک فعال میشود و قارچ چون هوا سرد است فعال نیست و از بین می رود
بیماری آنتراکنوز لوبیا bean anthracnose
فرم غیر جنسی عامل بیماریcolletotrichum lindemuthianum و فرم جنسی آن glomerella lindemuthiana (آسکومیت) نام دارد.
این بیماری در مناطق مرطوب خیلی رایج است و در شمال کشور به مقدار زیاد دیده میشود. ولی تا بحال از استان فارس گزارش نشده است. قارچ عامل این بیماری بذرزاد میشود. و کافی است بذر آلوده در مناطق مرطوب کشت شود تا بیماری شیوع پیدا کرده و خسارت بزند. این قارچ به خصوص به غلاف می زند و تمام غلاف را می پوشاند و پوشش گلی رنگی، که اسپورهای قارچ عامل بیماری هستند، روی آن دیده میشود. این قارچ تولید آسروژل میکند. و لابه لای کنیدیوفورها خار (seta) دیده میشود. این قارچ به تمام قسمت های هوایی گیاه حمله میکند و اسپورهایی که تولید مینماید حالت لزج و چسبناک دارند بنابراین باد هیچ نقشی در انتقال آنها ندارد و حتماً بوسیله باران منتشر میشوند. پس بارندگی و آبیاری بارانی هم در شیوع بیماری موثرند. بقای قارچ در بقایای گیاهی آلوده و روی بذرها صورت میگیرد.
کنترل:
1- استفاده از بذر سالم و غیره آلوده (بذر از مناطق خشک بگیرند).
2- آیش و تناوب دو ساله.
3- استفاده نکردن از آبیاری بارانی.
4- برای اطمینان ضدعفونی بذر بابنومیل و توپسین و..
بیماری لکه شکلاتی باقلا broad bean chocolate spot
عامل بیماری botrytis fabae است. این بیماری بصورت لکه های کوچک و بزرگ نکروتیک و قهوه ای رنگ کرد در تمام نقاط گیاه دیده می شوند (روی برگ، ساقه و غلاف بذر). لکه ها از 10-1 mmقطر داشته و ممکن است باهم بپیوندند. البته باید توجه داشت که هر گونه صدمه مکانیکی که به باقلا وارد شود باعث ایجاد لکه های قهوه ای رنگ روی آن میشود که ممکن است با این بیماری اشتباه شود، بنابراین برای تشخیص دقیق بیماری نیاز به کشت قسمتهای آلوده وجود دارد.
این بیماری در استانهای فارس و خوزستان شایع است و شدت بیماری باعث ریزش برگ ها میشود. قارچ بوتریتیس پارازیت ضعیفی است و بیشتر به قسمتهای مسن و ضعیف گیاه حمله میکند. بنابراین برگچه های جوان گیاه به این بیماری مقاومند. شرایط بهینه بیماری رطوبت زیاد و دمای خنک (20درجه سانتیگراد) میباشد. در شرایط خشک لکه ها کوچک می مانند و هر چه رطوبت بیشتر باشد لکه ها بزرگتر میشوند.
مبارزه:
1- استفاده از ارقام مقاوم.
2- سمپاشی با کاپتان و سموم مشابه.
بیماریهای باکتریایی حبوبات
1- سوختگی معمولی لوبیا با عامل xanthomonas compestris p.v.phaseoli
2- سوختگی هاله ای لوبیا با عامل pseudomonas syringae p.v.phaseolicola
هر دو بیماری در مناطق مرطوبت زیاد هستند. هر دو به برگ، ساقه و غلاف حمله کرده ولی علایم کمی متفاوت است. اولی حالت نکروتیک ساده ایجاد کرده ولی در بیماری دوم دور لکه های نکروتیک را هاله ای زردرنگ می پوشاند. گونه اول گرمادوست است و در تابستان دیده میشود. (بهینه دما 32درجه سانتیگراد) ولی دومی شرایط معتدل را دوست دارد (بهینه دما 20-18).
این باکتریها تولید آلودگی بذر هم میکنند و بصورت سلول باکتری در بذر بقایای گیاهی زمستانگذاری میکنند. این باکتریها در گیاه سیستمیک شده و سبب لاغری و چروکیدگی بذر میشوند.
کنترل:
1- استفاده از بذر گواهی شده (سالم).
2- تناوب همراه با شخم عمیق خاک.
3- سمپاشی با سموم مسی
ویروس موزائیک زرد لوبیا bean yellow mosaic virus
این ویروس یکی از مهمترین ویروسهای حبوبات در ایران میباشد و در تمام نقاط دنیا نیز گزارش شده است.
میزبانهای این ویروس شامل انواع حبوبات و گیاهان دیگر مثل گلایول و... میباشد که می توانند بعنوان منبع دائمی ویروس عمل کنند. علایم در لوبیا عبارتند از لکه ها و نقاط کلروتیک در برگها که حالت زردی زیادی دارند و همچنین حالتی شبیه موزائیک در برگها ایجاد می کنند. بدشکلی برگ معمولاً درلوبیا کمتر دیده می شود. این بیماری همراه با کاهش شدید محصول میباشد.
علائم در باقلا عبارتند از موزائیک و کوچک شدن برگها و پیچیدگی و بدشکلی برگها به مقدار زیاد. خسارت درباقلا در استان فارس خیلی زیاد است وگاهی خسارت هربوته از 90% نیز تجاوز می کند و بخصوص اگر آلودگی در مراحل الیه رشد (8-4 برگی) باشد ولی آلودگی در هنگام گل خسارت چندانی به محصول وارد نمی کند. میزبانهای دیگر این ویروس شامل نخود ایرانی وعدس می باشد که علائم کلی بصورت موزائیک روی آنها می باشد.
عامل بیماری یک potyvirus با طولی در حدود 720nm می باشد که به کمک شته هایی مثل شته سیاه باقلا و شته سبزنخود فرنگی با رابطه ناپایا منتقل می شود. انتقال با بذردر لوبیا ثابت نشده ولی در باقلا با درصد خیلی کمی (کمتر ازنیم درصد) بذرزاد می شود. این ویروس از طریق انتقال مکانیکی نیز به راحتی قابل انتقال است. پایداری ویروس در میزبانهای مختلف حبوبات و نیز علفهای هرزی مثل یونجه باغی و بعضی گیاهان زینتی مثل زنبق و گلایول صورت میگیرد.
کنتـــــــــرل:
این بیماری در لوبیا با استفاده از ارقام مقاوم صورت میگیرد ولی در باقلا هنوز ارقام مقاوم پیدا نشده است. همچنین حذف منابع آلودگی، مبارزه با ناقل بخصوص در باقلا که یک گیاه زمستانه است و شته ها در زمستان در این مزارع بصورت موضعی وجود داشته و تحرک زیاد ندارند به کنترل بیماری کمک میکند.
ویروس موزائیک معمولی لوبیا bean common mosaic virus
این ویروس در لوبیا معمولتر است و بیشتر با آن برخورد می کنیم. علائم به صورت حالت موزائیک که شدت و ضعف دارد، مشاهده میشود، گاهی اوقات بصورت لکه های تیره و روشن کاملاً مشخص مشاهده میشود که بدشکلی زیادی در برگها ایجاد میکند و در نتیجه برگها پیچیده و لوله میشوند و گاهی اوقات نیزحالت جارویی به بوته می دهند.
یکی از علایم مشخصه بیماری حالات رگبرگ نواری (vein banding) است. حالت فنجانی شدن به سمت پایین نیز مشاهده میشود. علایم شدید بیشتر در برگهای انتهای بوته دیده میشود.
عامل این بیماری نیز یکpotyvirus است بطول تقریبی 750nm که با شته بصورت ناپایا منتقل میشود. این ویروس کاملاً بذرزاد است و با درصد بالایی در لوبیا بذرزاد میشود. از نظر دامنه ی میزبانی، محدود به جنس لوبیا (phaseolus) میشود. بطور کلی خسارت این بیماری در لوبیا در ایران خیلی زیاد است.
کنترل:
بهترین راه مبارزه استفاده از بذر سالم است. همچنین تناوب زراعی و استفاده از ارقام مقاوم نیز در کنترل بیماری کمک میکند.
ویروس برگ قاشقی (لوله شدن برگ) (زردی) باقلا bean leaf roll virus
این ویروس اولین بار در اروپا توصیف شد و تحت عنوان pea leaf roll virus نامیده شد. ولی بعدها تغییر نام یافت و به bean leaf roll v. بدل شد.
این ویروس اولین بار توسط کایذر از ایران گزارش شد و بعد هم از نقاط دیگر جهان گزارش گردید. این ویروس دامنه میزبانی وسیعی داشته و خسارت زیادی ایجاد میکند.
علائم در باقلا عبارت است از نوعی زردی در بوته که معمولاً از نوک برگ و فاصله ی بین رگبرگها شروع شده و در نهایت تمام برگ را زرد میکند. برگهای آلوده معمولاً ضخیم تر از معمول بوده و مقداری حالت قاشقی دارند ولی کاملاً لوله نمی شوند. برگها شکننده بوده و در انتهای بوته خیلی ریز و فلس مانند هستند و ممکن است انتهای بوته حالت نکروز ایجاد شود. بوته ها کوتاه می مانند و فاصله ی بین برگها (میان گره ها) بخصوص در انتهای بوته شدیدأ کاهش می یابد و محصول یا تولید نمی شود یا خیلی کم میشود.
در بعضی دیگر از انواع حبوبات مثل نخودفرنگی، شنبلیله و نوعی علف هرز به نام باقلاموشی علائم درست مانند علائم باقلا می باشد ولی در بعضی دیگر از گیاهان مثل یونجه، نخودایرانی، عدس و لوبیا علائم مقداری فرق میکند ممکن است با بیماریهای دیگر اشتباه شود.
عامل بیماری ، ویروسی است از گروه leuteo virus به قطر 25nmکه با شته و به طور پایا منتقل میشود. این ویروس معمولاً در بافت آبکشی قرار دارد و انتقال مکانیکی ندارد. در مزارع باقلای اطراف شیراز معمولاً اولین آلودگیها در اوایل پاییز صورت میگیرد که تشخیص آن مشکل است و در تمام طول زمستان بصورت تک وتوک در مزرعه بوته ی آلوده دیده میشود ولی در شروع بهار این آلودگیها زیاد شده و در اواسط بهار به حدود صددرصد میرسد.
ناپایداری ویروس در منابع مختلف مانند یونجه، شیرین بیان و... صورت میگیرد. برای کنترل بیماری چندین کار می توان پیشنهاد کرد:
1- حذف منابع آلودگی مانند علفهای هرز، یونجه و... .
2- مبارزه با ناقل.
3- استفاده از ارقام مقاوم. ارقام مقاوم در باقلا وجود ندارد ولی در لوبیا، نخود و نخودفرنگی وجود دارد.
4- تنظیم تاریخ کاشت. کاشت دیر باعث میشود که آلودگی پاییزه کاهش یابد
ویروس پومردگی باقلا broadbean wilt virus
این ویروس اولین بار در استرالیا توصیف شده و بعد از بعضی نقاط دیگر جهان نیز گزارش شد ولی تاکنون از ایران در روی باقلا گزارش نشده است ولی روی اطلسی وجود دارد.
علائم در باقلا بصورت نکروز قسمتهای انتهایی بوته وجوانه انتهایی دیده میشود که ممکن است به ساقه نیز توسعه پیدا کند. بعضی اوقات ممکن است که ساقه از طریق دمبرگ هم نکروزه شود بنابراین مقداری پومردگی در بوته ها به وجود می آید که در نهایت سبب از بین رفتن بوته ها میشود. منتهی ممکن است از روی ریشه، شاخه های جدید ضعیفی بالا آید که علائم موزائیکی از خود نشان می دهند.
ویروس عامل بیماری ایزومتریک با حدود 30nm قطر می باشد که در طبیعت بوسیله شته و با رابطه ناپایا منتقل میشود. همچنین انتقال مکانیکی همراه با دامنه میزبانی وسیع دارد. این ویروس از گروه faba virus است.
ویروس موزائیک توته ای نخودفرنگی pea enation mosaic virus
این ویروس اولین بار در آمریکا توصیف شد و بعدأ به مقدار زیادی در اروپا مشاهده شد. بیماری خسارت زیادی در نخودفرنگی ایجاد میکند. علاوه برنخودفرنگی بعضی محصولات دیگر مثل نخودایرانی نیز خسارت می بیبیند. در ایران نیز هرجا که نخودفرنگی کشت شود این ویروس نیز مشاهده میشود.
علایم بیماری:
در نخود فرنگی اولین علایم بصورت روشن شدن رگبرگها در برگهای اطراف جوانه انتهایی بوته دیده می شود که بتدریج حالت موزائیکی به خود می گیرد که در بیشتر مواقع بصورت لکه های ریز کلروتیک در برگها می باشد که نسبتاً شفاف است و نور از آن عبور میکند. اصطلا حاً به آنها دریچه می گویند. نیز در پشت برگ و در روی رگبرگها برجستگی های متورمی دیده می شود که گاهی اوقات شبیه برگ هستند وبه آنها توته ((enation می گویند.
این برجستگی ها ممکن است روی ساقه و غلاف هم دیده شود. در باقلا نیز ممکن است علایم به همین صورت پدید آیند. درنخود ایرانی در قسمتهای انتهای بوته ایجاد پومردگی می کند. این ویروس به یونجه نیز حمله کرده که گاهی اوقات علایم بارزی در آن ایجاد نمی کند. ویروس عامل این بیماری یک ویروس ایزو متریک بقطر30nm می باشد که به سختی از طریق انتقال مکانیکی منتقل میشود. ناقل طبیعی این ویروس شته سبزنخود فرنگی acyrtosiphonpisi با رابطه پایا میباشد. ونوم ویروس تقسیم شده است واز دو قطعه +ssrna تشکیل شده است.
پایداری ویروس درگیاهان مختلف بخصوص یونجه صورت میگیرد.
کنترل:
1- استفاده از ارقام مقاوم 2- مبارزه با ناقل 3- از بین بردن منابع آلودگی و پایداری ویروس
ویروس موزائیک شته زاد لوبیا چشم بلبلی cowpea aphidborne mosaic virus
این ویروس به دلیل بذرزاد بودن انتشارزیادی در جهان یافته است. درصد بذر زاد شدن این ویروس بالاست(حدود25%).
علائم:
اگر آلودگی از بذر آغاز شود علائم بصورت یک سری لکه های موزائیکی در برگهای اولیه که خیلی ملایم بوده میباشد. ولی بعد که برگهای سه برگچه ای تشکیل می شوند بصورت موزائیک شدید دیده میشوند. در مزرعه ممکن است علائم شدید بیماری بصورت موزائیکی، بدشکلی و تاولی شدن برگ دیده شود. ویروس عامل این بیماری از گروه potyvirusها بوده که با شته بصورت ناپایا منتقل میشود.
یک ویروس عامل موزائیک دیگر نیز در لوبیا چشم بلبلی وجود دارد به نام ویروس موزائیک معمولی لوبیا چشم بلبلی که ایزومتریک بوده و با بذر و سوسک منتقل میشود و از گروه comovirus است.
در این قسمت آموزش و نحوه مراقبت و پرورش انواع گل را ارائه می نمائیم ، مطمئنا برای کامل تر شدن این مقاله نیاز به زمان داریم !!
پرورش: سرخس
سرخس
Fougeres
نام انگليسي سرخس Fern (فرن) و نام فرانسه آن Fougere (فوژر)مي باشد و گياهي از خانواده سرخس ها يا پلي پودياسه Palypodiacees است .
بهترين نوع سرخس Fougere كه در داخل منزل استقامت خوبي دارد Nephralepis enaltata مي باشد .
اين نوع سرخس Fougere داراي ساقه كوتاهي است كه پوشيده از فلسهاي قهوه اي نازك است .
طول برگهاي مركب آن در حدود 90 سانتيمتر است و در اغلب گل فروشيها به فروش مي رسد
انواع ديگري از سرخس Fougere مانند پر سياوش Adiantum كه در ايران وجود دارد به رطوبت بسيار نياز داشته و بايد در تراريوم نگاهداري گردد .
همچنين سرخس Asplenium كه داراي برگهاي پهن است در گلخانه ها نگاهداري مي شود ولي سرخس معمولي كه در ابتدا نام آن برده شد به خشكي هواي منزل نسبتأ سازگار است .
بطور كلي كليه سرخس ها به استثناي تعداد كمي از آنها با وجودي كه در شرايط مطبوع گلخانه عمل مي آيند مي توانند براي مدت كوتاهي در هواي خشك اطاق مقاومت كنند و بمحض اينكه در يك محيط گرم و مرطوب قرار گرفتند برگهاي جوان ، لطيف و شكننده بر روي بوته آنها ظاهر ميشود و اين برگهاي جوان را نمي توان در محيط خشك نگهداري كرد و اصولا سرخس ها را براي مدت طولاني نمي توان در هواي گرم و خشك نگاهداري كرد .
براي آنكه بتوان در پرورش سرخس Fougere در خانه موفق بود بايستي به نكاتي توجه داشت .
اولين اقدام ، انتخاب نوعي از سرخس Fougere است كه با شرايط منزل وفق دهد .
انواع N . exaltata و Peteris و Plyllis و بعضي انواع ديگر براي نگهداري در منزل مناسبند .
سرخس ها در موطن اصلي خود در زير درختان جنگلي كه داراي نور غير مستقيم ، رطوبت جو و خاك مرطوب است عمل مي آيند .
بايد همين شرايط را در خانه براي پرورش آنها فراهم ساخت .
بنابراين با انداختن يك كركره جلوي پنجره از تابش نور شديد آفتاب جلوگيري مي شود .
خاك گلدان سرخس Fougere بايد هميشه مرطوب باشد نه اشباع از رطوبت و يا به زبان ديگر نبايد غرقاب شود .
باين جهت 2 تا 3 سانتيمتر شن درشت بايد در ته گلدان بريزند و هيچ وقت ته گلدان نبايد در آب قرار گيرد .
مي توان در داخل طشتكي كه گلدان در آن قرار مي گيرد 2 سانتيمتر سنگريزه ريخت و گلدان را روي آن قرار داد تا آب زير گلدان جمع نشود .
اگر بخواهيم رطوبت محيطي را در منزل فراهم كنيم بايد سرخس Fougere را در گلدان سفالي بكاريم و اين گلدان سفالي را در داخل گلدان پلاستيكي قرار دهيم به شرطي كه قطر گلدان پلاستيكي 5 سانتيمتر زيادتر از گلدان گلي باشد و بين دو جدار را با تورب پر كنيم و اين لايه تورب بايد هميشه مرطوب باشد .
تعويض گلدان سرخس Fougere خيلي دير به دير انجام مي شود .
در موقع جابجا كردن كه اغلب در بهار انجام مي شود بايد قطر گلدان جديد حدود يك سانتيمتر تا يك و نيم سانتيمتر بزرگتر از گلدان قبلي باشد نه زيادتر .
دليل اين موضوع اين است كه ريشه هاي سرخس Fougere بطئي الرشد است و مقدار خاكي كه ريشه در آن موجود نيست زود ترش مي شود .
اگر گلدان بزرگي انتخاب كنيم به اميد اينكه گياه رشد بيشتري كند ، اشتباه است بلكه بر عكس گياه زود از بين مي رود .
سرخس ها به محل نسبتأ خنكي احتياج دارند .
تغيير درجه حرارت و تغيير جاي گلدان باعث صدمه گياه ميگردد .
حد اقل درجه حرارت براي سرخس هاي معمولي 10 ـ 13 درجه سانتيگراد است .
مطلب ديگر اينكه ، هرچند سرخس هاي انتخابي سايه پسندند ولي بايد آنها را در محل روشن و در نور غير مستقيم قرار داد .
سرخس هائي كه در محل سايه قرار مي گيرند نتيجه مطلوب را نخواهند داد و دوام بوته كم ميشود .
گلدان سرخس Fougere را در زمستان نبايد نزديك بخاري يا شوفاژ قرار داد و نبايد نزديك در ورودي منزل باشد خاك گلدان آن عبارت از :
دو قسمت شن ريز و يك قسمت تورب يا خاك برگ و يك قسمت شن ريز و يك قسمت خاك مرغوب باغچه و مختصري خاك زغال و يا يك قسمت تورب و يك قسمت شن ريز .
تغذيه گياه با كودهاي شيميائي تجارتي مايع از اوايل بهار تا آخر تابستان و يا ازت كم هر هفته يك مرتبه انجام مي شود .
مسئله ديگر اينكه سئوال مي شود چه موقع بايد به گياه آب داد ؟
اين سئوال صحيح نيست ، هر موقع كه گياه احتياج به آب دارد بايد به آن آب داد ولي هيچ وقت خاك گلدان نبايد خشك شود .
ذره ذره به گياه آب ندهيد بلكه در موقع آب دادن تمام خاك بايد خيس شود به طوريكه آب از ته گلدان خارج گردد .
موقعي كه ريشه فعال بوده و هنگامي كه هوا گرم است به آب بيشتري نياز دارد .
به بوته سالم درتابستان در هفته سه مرتبه بايد آب داد ولي همين گلدان در موقع استراحت بايد هر سه هفته يكبار آبياري شود .
گلداني كه تازگي خاكش را عوض نموده ايد و يا در مواقعي كه هوا سرد است بايد كمتر به گياه آب داد .
بعضي افراد در تابستان گلدان را در هواي آزاد مي برند ، اين كار صحيح نيست و برگهاي سرخس صدمه مي بينند .
بهتر است محل گلدان را تغيير ندهند .
تكثير :
ازدياد سرخس Fougere به وسيله تقسيم سوش و يا بعضي از سرخس ها را از طريق جدا كردن باجوش زياد مي كنند .
اين تقسيم سوش و جداكردن پاجوش در بهار انجام مي شود .
ازدياد سرخس Fougere به وسيله اسپر هم انجام مي شود ولي اين كار مشكل و محتاج بحث مفصلي است .
